Phong trần thảm sử/Quyển thứ nhất/I
I
Song le chiếc bóng quê người,
Cảm thương cha mẹ ngậm ngùi tấm thân.
Gió thổi lạnh lùng, mưa dầm dải-dắc, mai nở trên cành trắng xóa, đào đâm bông thắm khoe tươi, trong vườn cây cối nẩy mầm, ngoài đường bùn lan mặt đất, kẻ chợ nhà quê sôn-sao tấp-nập, bi-bo chung thịt bánh, nheo-nhéo nợ đòi vay, kẻ xa về gần, kẻ chợ về quê; đì-đẹt ngoài sân chàng pháo chuột, om-thòm trên vách bức tranh gà, ấy là cảnh hôm ba mươi tết, năm cũ sắp qua, năm mới đã đến, cảnh rõ sang xuân, vui ra bằng tết. Cùng trong một tết, mà kẻ giầu cũng bận, kẻ khó càng nhăn, vậy thì sinh ra cái tết chẳng là phiền lắm rư?
Giữa chốn thị thành, trong một dan nhà chật hẹp ở phố kia, có một người thiếu niên đang đứng trong bực cửa thứ hai, ngắm cảnh ngoài đường, người qua lại, vẻ mặt âu-sầu thảm đạm, tuổi độ 25, 26, mặc cái áo the cũ, đi đôi guốc, quần vải ta, chốc cuốc lại thở giài, đứng hàng mấy giờ im lặng, có vẻ trầm-tĩnh đa tư. Người ấy là ai, ở nhà ai, mà sầu lắm vậy? Ấy là bác Mộng-Đài, quê ở Thái-bình cha mẹ đã mất sớm, cửa nhà không, anh em không, một mình đất khách bơ-vơ ở nhà bạn Nhân nay thấy ngày tết đến, sực nhớ tới cha mẹ quê hương mà bùi-ngùi trong dạ, đứng lặng giờ lâu như vậy.
Nhà bác ở đây nguyên là chốn bạn thân tên là Lạc-Dạ, biết nhau từ thủa còn đi học, để hồng-mao trên chỏm, chơi bời với nhau rất ý hợp tâm đầu. Bạn đi làm việc, chưa có vợ, ở với một em giai còn bé đi học, còn một cha già ở nhà quê trông nom ruộng nương. Nhân thấy Mộng-Đài phải cảnh-ngộ gia-đình bi-đát, nên đem tình bằng-hữu, mời ở luôn nhà đã ngót một năm nay, mong những hết sức tìm việc cho bạn, rồi cùng ở chung một nhà, đêm ngày học tập thêm, ấy lòng Lạc-Dạ ăn ở với bạn tốt như vậy thực là hiếm có. Nào ngờ vận Mộng-Đài còn đen, bạn đưa đi làm mấy nơi, đều gặp những chỗ hắc búa, mà tính bác lại cương-chực nên không làm đâu lâu được. Thế mà tọa thực sơn băng, miệng ăn núi lở, ở nhà bạn ăn hại mãi cũng bất tiện vả lại đồng ra đồng vào khi tiêu-pha, càng thêm một món nợ to. Tuy là Lạc-Dạ rất tốt, không nói qua nửa nhời; nhưng tình bè bạn, ngồi ăn không mãi như vậy, nghĩ cũng ngượng, nhưng biết tính làm sao? Nghĩ thân thế Mộng-Đài mà chán, cha mẹ mất sớm, có một anh giai cũng vì cảnh nhà mà phiêu-lưu tận đâu không rõ, khi Mộng-Đài còn bé, đem thân nhờ ông cô bà cậu, ông chú bà bác, mỗi người ít lâu, theo đuổi anh em ăn học, cũng đỗ được bằng tốt-nghiệp, song nghèo quá không lấy đâu ăn học được nữa, nên dẽ ngang ra đi làm việc, hiềm vì có tính khảng-khái cương-chực, nên làm đâu hơi thấy điều gì trái tai nghịch mắt là lại thôi. Nên cũng long đong bảy tám năm nay, thôi chỗ này, làm chỗ khác, khi Haiphong lúc Laokay, luôn mãi nghĩ đã chán cái nghề viết thuê, sáng vác ô đi tối vác về. Lắm khi Mộng-Đài đã toan đem cái bằng tốt-nghiệp ra xin vào Học-chánh làm chợ-giáo-sư, song lại nghĩ, đem cái bằng đi làm mồi cơm áo, làm cái gậy cơm, thì người quân-tử không nỡ làm như vậy. Vả lại khi đã bước chân vào vòng, thì nay bổ lên rừng xanh, kia về nước mặn, lênh-đênh trong vòng danh lợi, cái thân như gánh hàng hoa, sớm qua chợ sớm, chiều qua chợ chiều, chiếc thân câu-thúc, nay thét mai gào, bi-bo một lũ trẻ thơ, càng trông càng ngán. Nên bác cũng định lo tính với bạn, nhờ bạn giúp vốn ra buôn, vì chí xưa nay vẫn muốn soay về đường kinh-tế thực-nghiệp. Mộng-Đài ở nhà bạn đã ngót năm nay, một mầu quan-tái, bốn mùa gió giăng, nhớ cảnh nhớ quê, lòng thơ ngao-ngán, thân-thế đường trường, nghĩ bao nhiêu càng thêm đau cắt. Mộng-Đài vốn con nhà thế phiệt, nên khi lên chín lên mười, cũng có học được nhiều chữ nho, và sau khi học nhà trường, ngoài những giờ học, cũng có tập làm thơ nôm, tập viết quốc-văn, nên đến nay, thường mỗi khi súc cảnh sinh tình cũng hay ngâm vịnh. Mỗi khi đau đớn một cảnh nào, chỉ cùng ngòi bút mà than vắn thở giài, lệ chàn nét mực.
Tính Mộng-Đài trầm tĩnh và hiếu học, vẻ người lúc nào cũng như lo nghĩ ít nói năng, cư-sử ôn-hòa, không biết khinh ai dẻ ai, thấy ai hay biết điều gì cũng học, không nề kẻ dưới người trên, nên bác cũng tinh khôn hết khóe đời, chỉ hiềm một nỗi hữu tài vô duyên, nên cứ long đong vất vả mãi. Còn nhớ một khi, có một hội xiếc kia mới mở, người An-nam mình sáng lập, đang cần một người thư ký làm sổ sách và bán vé. Mộng Đài vì trước có nợ người anh em một món tiền để đi Haiphong tìm việc, nay muốn giả cho song, nên mới phải hạ mình đến xin làm chân ấy. Làm được một tháng giời, lấy ngày làm đêm, đêm làm ngày, đêm nào cũng hát mãi đến 12 giờ, một giờ, tan hát mới được về, lại còn mỗi tháng bốn lần chủ-nhật hát ban ngày, công việc rất là khó nhọc, thế mà Mộng-Đài cũng phải cam tâm nắn ruột, cho qua ngày tháng. Nào ngờ đâu, ông chủ An-nam cậy có tiền lên mặt bề trên, ra bề bạc đãi khinh-rẻ người, nên một hôm Mộng-Đài mắng cho một trận kịch-liệt trước công-chúng rồi thôi, thế là mất tháng lương toi, không cần lấy nữa, về Mộng Đài có làm một bài rằng:
Chém cha cái số phận long đong,
Cố đấm ăn sôi cũng chẳng song;
Vị chút nợ nần nên mới phải,
Mà rồi ra đến cũng không công;
Ra đời cho biết đời là thế,
Bởi vận ra mình vận chửa thông;
Một lũ leo giây phường múa dối,
Nhân tình thôi dặt bọn đuôi cong.
Xem bài đó đủ biết Mộng Đài cũng quá tức về số phận mà bật ra những nhời chua-chát làm vậy. Kể tuổi bác thì ít mà cảnh phong trần hình như đã chất quá ngang đầu. Mộng Đài đã lắm phen đi đó đi đây, soay vần trăm cuộc, khi rừng xanh núi đỏ, khi mặt bể sóng cồn, đất khách quê người, mặt phong-trần dầy-dạn nắng mưa. Mộng-Đài thường nói: « Hồng-nhan đa-truân, ngờ đâu, bạch diện cũng đa truân » đủ biết bác cũng là một người hay đa sầu đa cảm. Tính Mộng-Đài cũng thích giang-hồ, mà hình như giời cũng chiều lòng, cho có cung tử-vi xuất ngoại, và phó riêng cho một cái tài dao-thiệp dỏi, tới đâu cũng có quý-nhân phù-chợ, ai tiếp bác một lần là cũng đem lòng mến yêu, cho mới biết con Tạo cũng có lòng hóa sinh. Một người như Mộng-Đài, không cha, không mẹ không anh, không em, không vợ, không con, không nhà, không cửa, giời lại phú cho một cung số như vậy, chẳng là giời sinh giời dưỡng lắm thay!
Nay nhân ngày năm hết tết đến, Mộng Đài thấy ai ai cũng nôn-nao về tết. Lạc-Dạ cũng đã cùng em về quê từ buổi sáng, còn độc một mình ở lại trông nhà, và thằng bếp ở đó thổi nấu, Trước khi Lạc-Dạ về quê, cũng đã lo tính mua đủ các thứ để Mộng Đài ở lại ăn tết, cũng có mấy dò thủy tiên, mấy khóm cúc nở, cân chè pha nước, thịt kho, bánh trưng, diềng cá, mỗi mỗi thẩy đều tươm tất. Mộng-Đài thấy bạn thu xếp chu-vi như vậy, cũng đem lòng kính-phục. Nay bạn về quê, một mình ở lại ăn tết, sực nghĩ đến cha mẹ quê hương người xa cảnh vắng, đau lòng xiết bao! Mộng Đài đứng lặng giờ lâu như vậy, rồi bỗng quay mình vào trong nhà, ngồi ngắm mấy dò thủy-tiên đang hàm-tiếu. bất dác vịnh một bài rằng:
Nhị vàng cánh trắng vẻ thanh xuân
Yểu-điệu tiên nga đẹp bội phần;
Lá kết móng rồng mình phới phới,
Rễ sòe dâu hổ nước vân vân;
Hương thơm bay thấu từng mây biếc,
Đá ngọc cao treo tót phẩm-trần;
Lạc lối Đào-nguyên qua cảnh tục,
Hoa khôi tiếng dậy nức hương lân.
Ngâm song lấy bút viết vào mảnh giấy con, gài vào cái que, cắm lên dò thủy-tiên, rồi lại ngồi phịch xuống ghế, tay chống nẹ vào mặt, hết o xa thôi lại nghĩ gần.
Ngẩn-ngơ trăm mối bên lòng,
Chiếc thân chìm nổi bềnh bồng bao phen.
Chợt thằng bếp trong nhà bước ra, Mộng-Đài liền gọi lại bảo: « Cho phép mày ra phố chơi một lát, tí nữa về mua cho tao một bó hoa và một thẻ hương nhé, tiền đây. » Thằng bếp vâng rồi đi ra... Một mình Mộng-Đài thủng-thỉnh ra sân, đứng trông giời ngắm đất, ngắm mây bay, ngắm hoa nở, đôi hàng nước mắt tuôn xa Hồi tưởng lại khi còn nhỏ, nào cha mẹ anh em quây quần sum họp, vui biết bao nhiêu, mà nay sao cũng ngày tết, mà mình một thân thui-thủi quê người, cha mẹ suối vàng li-biết, anh em xa cách đôi phương nghe tiếng pháo chạnh lòng đất khách, thảm thương mình phận mỏng như tờ.
Khi sao trong gấm dủ là,
Dờ sao tan-tác như hoa giữa đường;
Nỗi mình càng nghĩ càng thương,
Thà cho một chén tân toan đi đời.
Mộng-Đài đứng một lúc lâu như vậy, rồi lại dở vào nhà thì thằng bếp vừa về, mang một bó hoa to, 1 thẻ hương xanh, Mộng Đài sai đặt lên bàn, rồi bảo lấy một cái bát ăn cơm, đong đầy bát gạo, bóc cai bánh chưng, lấy đĩa thịt đông, để cả lên bàn, rồi cho thằng bếp xuống nhà dưới. Mộng-Đài ra khép cửa ngoài, vào mở hòm riêng ra, lấy hai bức ảnh, mỗi bức to bằng hai bàn tay, để lên bàn dựng nghiêng tựa vào hai cái cốc lớn, rồi dút nắm hương thơm, châm cắm vào bát gạo dữa bàn thắp ngọn đèn con bên cạnh, ở dữa đặt bó hoa, rồi quỳ xuống khấn rằng:
« Hôm nay là ba mươi tết, mai bước sang năm mới, con nay là Mộng-Đài, quê người đất khách một thân, tình cảnh rất đau lòng! con niệm tưởng con đâu thì cha mẹ đấy, nên tưởng nhớ đến công đức cha mẹ, sinh thành con tủi thân con, đường công danh chắc-chở, khi dỗ ngày tết, không được sáng-sủa đèn hương, thực con cam tội bất hiếu. Cha mẹ ơi! cha mẹ có khôn thiêng, về chứng-dám tấm lòng thành cho con, tiếc cha mẹ mất sớm, con chưa đền được chút công sinh dưỡng, nay cha mẹ đã khuất, trên dương thế con cũng chưa có gì báo-bổ. Thảm đến ngày nay, anh con xa lạc, không biết nơi đâu, còn thân con đây ăn gửi nằm nhờ nhà bạn, cũng mong cho có ngày kia chút sạch nợ tang bồng. Nào ngờ vận con hiu-hẩm chắc-chở trăm đường, con biết bao giờ mở mặt về được chốn quê hương, gây dựng được cửa nhà, để lấy chỗ thờ cha kính mẹ. Cha mẹ ơi! cha mẹ sống khôn chết thiêng, xin cha mẹ về chứng-quả, và phù-hộ cho con từ mai năm mới dở đi, cho con nhẹ bước phong-trần, lên đường tiến-bộ, lo sao được vậy, sở nguyện tòng tâm, thân con được mạnh-khỏe luôn, để con lo góp giả nợ đời đôi chút, gặp đều may mắn, chánh việc tai ương. Nay ngày năm hết tết đến, con gọi có chút vi lễ, xin cha mẹ về âm hưởng. »
Khấn song, lậy bốn lậy, nước mắt tuôn xuống như mưa! Ôi; nghĩ trong đời cũng lắm cảnh éo-le thay! Ngày tết đến kìa nhà ai nói nói cười cười, pháo dan dậy đất; đón mừng ông vải, đèn máy sáng quang, mâm cao cỗ đầy; nào ai có biết trong một dan nhà kia, đương có người đón cha mẹ về hưởng bánh chưng thịt mỡ bằng hai hàng nước mắt, tiếng khóc làm pháo, câu than làm mừng! Cho mới biết làm người mà cha mẹ mất sớm, thực là sự đau đớn thiệt-thòi vô hạn. Thế có lắm kẻ, giời cho cha mẹ được hưởng thọ song toàn, mà lại khinh dể cha mẹ, coi như người báo cô ăn nợ, chẳng cũng phụ lòng giời lắm ru!
Tu sao cho vẹn thời tu,
Làm con trước phải đền bù song thân