Trang:Dong Duong xua va nay.pdf/30

Văn thư lưu trữ mở Wikisource
Bước tới điều hướng Bước tới tìm kiếm
Trang này đã được phê chuẩn.


Vietnamese decoration DDXVN p26.jpg

CHƯƠNG THỨ II

Hai hạng người đi tiếm-địa.

Ngày nay có nhiều người coi những người đi tiếm-địa như những ác-nhân[1] của loài người ta.

Cũng có lắm thứ chinh-phục và lắm hạng người đi tiếm-địa.

Có thứ chinh-phục tạo-vật bằng khoa-học, có thứ chinh-phục lòng người bằng ơn-huệ, có thứ chinh-phục những dân-tộc hèn-yếu bởi những người có nghị-lực và khôn-ngoan, và có thứ chinh-phục bởi sự ỷ cường-quyền[2].

Có thứ chinh-phục sáng-tạo[3] và có thứ chinh-phục tàn-bạo. Sự chinh-phục của A-lệ-San (Alexandre) đại-đế, hay là của Sê-da (César) thống-soái thì là sự chinh-phục ban ơn. Cách bao nhiêu thế-kỷ về sau những dân-tộc bị chinh-phục còn giữ được cái kỷ-niệm chật-tự, hòa-bình và thịnh-vượng. Những sự chinh-phục của Thiết-mộc-Nhi (Tamerlan), của Thành-Cát-tư-Hãn (Gengis Khan) hay là của Át-ti-la (Attila) đã để lại một cái kỷ-niệm gớm-ghê trong biết bao thế-kỷ.

Có nhiều thứ chinh-phục đến ba lần từ-thiện, là vì những thứ chinh-phục này đã mang lại cho dân-tộc bị chinh-phục sự hòa-bình và chật-tự, là vì những thứ chinh-phục này đã ngăn những thứ chinh-phục bất-thiện của những dân-tộc hung-ác và tàn-hại, là vì những thứ chinh-phục này đã kính-trọng cái quốc-hồn, cái ngôn-ngữ, cái nghệ-thuật, cái tổ-truyền của dân-tộc bị chinh-phục.

Cõi Đông-dương này đã bầy cho ta biết nhiều thứ chinh-phục tàn phá. Đã 400 năm nay, cái dân-tộc lớn như dân-tộc Chàm còn lại những gì? Còn lại những sự tàn-ác và trước khi người Pháp đến đây không ai chú-ý đến cả, còn lại một nòi giống tiều-tụy và không có can-đảm, nhân-dân sinh-tụ trong một vài làng.

  1. Ác-nhân = người làm việc gì tàn ác.
  2. Cường-quyền = sức mạnh.
  3. Sáng-tạo = lập ra, dựng ra những việc mới.