Mở xem bản-đồ thì nước ta mất đất châu Quảng tức là mất đi quá nửa phần nước, cương vực chỉ còn quanh quanh một xứ Bắc-kỳ và 3 tỉnh Thanh, Nghệ Tĩnh phía bắc Trung-kỳ mà thôi. Đất thì nhỏ hẹp mà số dân sinh sản một ngày một nhiều, sự thế không thể không tìm đường bành trướng. Như trên đã nói, ba mặt đông tây bắc không phải là con đường có thể tiến được, tự nhiên là phải tiến xuống mặt nam, huống chi những dân Chiêm thành Chân lạp ở mặt nam lại thường hay vào quấy nhiễu nước ta, ta chẳng giệt họ thì họ cũng chẳng để cho ta được yên, nhân thế mà nam tiến là một con đường phải đi của ta, mà sự mở mang bờ cõi của nước ta gồm cả ở trong một cuộc nam tiến vậy.
Nay xin lần lượt chép về cuộc nam tiến ấy. Đời vua Lê Đại-Hành niên hiệu Ứng thiên năm thứ 8 (1000) bấy giờ vì nước Chiêm-thành bắt giam sứ-giả nước ta là bọn Từ-Mục, Ngô-Tử, vua giận, tự làm tướng đem quân vào đánh, chém được tướng Chiêm là Ty-mi-thuế, Chiêm-vương phải bỏ chạy, quân ta lấy được vàng bạc của cải rất nhiều. Vua Đại-Hành lại sai Ngô-tử-Yên đem 3 vạn quân mở một con đường đi bộ từ cửa bể Nam-giới cho đến châu Đại-lái (đất Chiêm, nay là phủ Quảng-ninh thuộc tỉnh Quảng-bình). Lại đào một con sông từ núi Đồng-cổ cho đến con sông Bà-hòa tức là con sông ở xã Đồng-hòa huyện Ngọc-sơn bây giờ. Ấy tức là khởi đầu cho bước đường nam tiến của dân tộc ta, vì có hai con đường thủy lục ấy thì quân ta vào đánh Chiêm-thành mới được tiện đường vận tải vậy.
Nói đến nước Chiêm-thành tưởng cũng nên thuật về lịch-sử của nước ấy. Nước Chiêm-thành khi xưa là nước Hồ-tôn, thuộc về bộ Việt-thường. Đến nhà Tần đặt làm huyện Lâm ấp. Nhà Hán lại đổi làm huyện Tượng-lâm thuộc về quận Nhật-nam. Đến thời vua Thuận-đế nhà Hán năm Vĩnh-hòa thứ 2 (137) người trong quận ấy tên là Khu-Liên đương làm chức Công-tào, bèn giết quan huyện lệnh mà giữ lấy đất tự xưng là Lâm ấp vương. Truyền đuợc vài đời rồi cháu ngoại
