Hán Việt tự điển/口

Văn thư lưu trữ mở Wikisource
Bước tới: chuyển hướng, tìm kiếm


BỘ KHẨU 口 部

KHẨU 1 : cái miệng. Phép tính sổ đinh, một nhà gọi là nhất hộ 一戶 một người gọi là nhất khẩu 一 -, cho nên thường gọi sổ đinh là hộ khẩu 戶 -. Kẻ đã thành đinh gọi là đinh khẩu 丁 -. 2 : con đường ra vào phải cần, các cửa ải đều gọi là khẩu, ngoài cửa ô gọi là khẩu ngoại - 外. Hình phép ngày xưa bị đày ra ngoài cửa ô cũng gọi là xuất khẩu 出 - đều là theo nghĩa ấy cả. 3 : nhà Phật cho những tội bởi miệng mà ra là khẩu nghiệp - 業.

2 NÉT[sửa]

CỔ 1 : ngày xưa. 2 : không xu phụ thói đời. Như : cổ đạo - 道 đạo cổ, cao cổ 高 - cao thượng như thói xưa v.v...

 : câu. Hết một lời văn gọi là nhất cú 一 - (một câu). Một âm là câu, nguyên là chữ câu 勾, nghĩa là cong, là móc. Một âm là cấu. Cấu đương - 當 người phải liệu biện một việc công gọi là cấu đương. Ta quen gọi là câu đương.

LÁNH : riêng. Như : lánh phong - 封 gói riêng.

THAO 1 : tham. Chịu ơn của người gọi là thao -. Tạ ơn người ta trọng đãi mình gọi là thao nhiễu - 擾 (quấy quả). 2 : lạm được, như : thao tại tri kỉ - 在 知 己 lạm được cho là tri kỉ (lời nói nhún mình).

KHẤU 1 : gõ, như : khấu môn - 門 gõ cửa, khấu quan - 關 gõ cửa ô v.v... 2 : hỏi, như : ngã khấu kì lưỡng đoan 我 - 其 兩 端 ta gạn hỏi thửa hai mối. 3 : lạy rập đầu xuống sát đất. Như : bách khấu 百 - trăm lạy.

CHỈ 1 : lời trợ ngữ. Như : lạc chỉ quân tử 樂 - 君 子 vui vậy người quân tử. 2 : chỉ, như : chỉ thử nhất gia - 此 一 家 chỉ một nhà ấy.

KHIẾU : kêu, như : đại khiếu nhất thanh 大 - 一 聲 kêu to một tiếng. Tục viết là 呌 là nhầm.

TRIỆU : vời, lấy tay vẫy lại là chiêu 招, lấy lời gọi là triệu. Một âm là thiệu : tên đất, họ Thiệu (dùng như chữ 邵).

1 : lạt bá 喇 叭 cái loa. 2 : một giống chó ở phương Bắc gọi là lạt bá.

ĐINH : đinh ninh - 嚀 dặn đi dặn lại.

KHẢ 1 : ưng cho. 2 : khá, như : khả dã - 也 khá vậy. Một âm là khắc : khắc hàn - 汗 các nước bên Tây vực gọi vua chúa họ là khắc hàn.

THAI 1 : sao Thai. Tam Thai 三 - sao Tam Thai. Sách thiên văn nói sao ấy giống như ngôi Tam công 三 公, cho nên trong các thư từ tôn ai cũng đều gọi là thai. Như gọi quan trên là hiến thai 憲 -, gọi quan phủ huyện là phụ thai 父 -, gọi các người trên là thai tiền - 前 đều là theo cái nghĩa đó. 2 : Thai cát - 吉 tên tước quan, bên Mông Cổ chia ra bốn thứ để phong các con em nhà vua. Một âm là đài. 1 : tục dùng như chữ đài 臺. 2 : đài trạm - 站 đồn canh gác ngoài biên thùy.

SẤT 1 : quát. 2 : kêu lên. Như : sất danh thỉnh an - 名 請 安 kêu tên mình lên mà hỏi thăm người trên. (Trong thư từ thường dùng).

SỬ 1 : quan sử. Một chức quan coi về việc văn thư. Như : quan nội sử 內 -, quan ngoại sử 外 -, quan tả sử 左 -, quan hữu sử 右 -, v.v... Chức quan ở gần vua luôn gọi là ngự sử 御 -, cũng như quan bí thư bây giờ. Chức quan coi giữ các sách vở trong cung và biên chép sửa soạn sử sách gọi là quan thái sử 太 -. Về sau thì chức ngự sử chỉ chuyên về việc xét hặc tội các quan và can ngăn vua, sở của chức quan ấy làm việc gọi là đô sát viện 都 察 院, còn chức thái sử thì do viện hàn lâm kiêm cả, vì thế nên mới gọi hàn lâm là thái sử; lễ nhà Chu có quan nữ sử - 女 để coi các việc lễ nghi của hoàng hậu cung phi, chọn các đàn bà con gái có học vào làm, cho nên con gái có học là nữ sử 女 -. 2 : sách sử, thứ sách ghi các sự tích trong nước từ xưa tới nay gọi là lịch sử 歷 - quốc sử 國 -.

HỮU 1 : bên phải. 2 : giúp, cũng như chữ hữu 佑. Như : bảo hữu 保 - giúp giữ. 3 : bên trên. Như : hữu văn hữu vũ - 文 - 武 trọng văn trọng võ. Vì thế nên họ sang gọi là hữu tộc - 族, nhà hào cường gọi là hào hữu 豪 - v.v... 4 : phương Tây. Như : Sơn Hữu 山 - Sơn Tây, Giang Hữu tức là Giang Tây.

PHẢ 1 : không thể khá. Như : phả tín - 信 không thể tin được, phả nại - 耐 không thể chịu được v.v... 2 : bên, cùng nghĩa như chữ toại 遂.

HIỆP : cổ văn là chữ hiệp 協. Vần cổ lầm lạc, người nhà Tống sửa lại các chữ không hợp vần gọi là hiệp vận - 韻.

TI 1 : chủ. Mỗi chức quan coi một việc gọi là ti. Như : hữu ti 有 -, sở ti 所 - v.v... Bây giờ các bộ đều chia riêng mỗi người giữ một việc, gọi là ti trưởng - 長. 2 : sở quan. Như : bố chánh ti 布 正 -, sở quan coi về việc tiền lương, cũng gọi là phiên ti 藩 -, án sát ti 按 察 -, sở quan coi về hình án, cũng gọi là niết ti 臬 -, cũng đọc là chữ .

3 NÉT[sửa]

HU : ôi ! Chao ôi !

CẬT 1 : nói lắp. 2 : ăn. Cũng như chữ khiết 喫.

CÁC : đều. Mỗi người có một địa vị riêng, không xâm lấn được. Như : các bất tương mưu - 不 相 謀 đều chẳng cùng mưu.

HỢP 1 : hợp, như : đồng tâm hợp lực 同 心 - 力 cùng lòng hợp sức. 2 : góp lại. Như : hợp tư - 資 góp vốn lại cùng làm ăn, hợp mưu - 謀 cùng góp ý kiến cùng mưu toan. 3 : liên tiếp, như hợp vi - 圍 quân lính liền tiếp lại vây. Hợp long - 龍 sửa sang việc sông nước, đê vỡ lại hàn lại cũng gọi là hợp long. 4 : hợp cách, như hợp pháp - 法 phải phép. Hợp thức - 式 hợp cách v.v... 5 : kháp xem, đời xưa dùng thẻ tre ghi chữ rồi chẻ đôi, mỗi người giữ một nửa, khi có việc cứ kháp xem, đúng khớp mới phải, nên gọi là phù hợp 符 - hoặc dùng giấy má thì gọi là hợp khoán - 券 . 6 : gộp cả, như hợp hương - 鄉 cả làng, hợp ấp - 邑 cả ấp v.v... 7 : cõi, bốn phương và trên trời dưới đất, gọi là lục hợp. 8 : hai bên cùng làm tờ ký kết với nhau gọi là hợp đồng - 同. Một âm là cáp : lẻ, mười lẻ là một thưng.

CÁT : tốt lành. Phàm việc gì vui mừng đều gọi là cát, đối lại với chữ hung 凶.

ĐỒNG 1 : cùng như một. Như : tư vu sự phụ dĩ sự mẫu nhi ái đồng 資 于 事 父 以 事 母 而 愛 - nương đạo thờ cha để thờ mẹ mà lòng yêu cùng như một. 2 : cùng nhau, như : đồng học - 學 cùng học. đồng sự - 事 cùng làm việc v.v... 3 : hợp lại, như : phúc lộc lai đồng 福 祿 來 - phúc lộc cùng hợp cả tới. 4 : hòa, như : đại đồng chi thế 大 - 之 世 cõi đời cùng vui hòa như nhau, nhân dân cùng lòng với nhau không tranh cạnh gì. 5 : lôi đồng 雷 - nói đuôi, ăn cắp văn tự người tự xưng là của mình cũng gọi là lôi đồng.

DANH 1 : danh, đối lại với chữ thực. Như nói cai quát cả mọi vật gọi là công danh 公 -, nói riêng từng thứ gọi là chuyên danh 專 - ở trong phép văn đều gọi là danh từ - 詞. 2 : tên người, đối với người trên thì xưng tên cái mình, đối với bè bạn thì chỉ xưng tên tự mình thôi, có đức có vị thì lúc chết đổi tên khác, gọi tên cũ là tên hèm. 3 : danh dự, người thiện thì được tiếng tốt (mĩ danh 美 -); người ác thì bị tiếng xấu (ác danh 惡 -). Thường dùng để khen các người giỏi, như : danh thần - 臣 bầy tôi giỏi, danh tướng - 將 tướng giỏi v.v... 4 : văn tự, cổ nhân gọi một chữ là nhất danh 一 -. 5 : lời tiếng như sư xuất hữu danh 師 出 有 - xuất quân ra có tiếng, nghĩa là vì có điều tiếng gì mới đem quân ra đánh nước ngoài vậy. 6 : một người cũng gọi là một danh. Như sự thi cử nói lấy mấy danh mấy danh. 7 : danh giáo. Trong luân lý định rành phận trên dưới, danh phận trên dưới chính đính rồi mới ra vẻ, nên gọi là danh giáo. 8 : danh gia. Một môn học trong chín môn học ngày xưa. Đại ý cốt để biện biệt chỗ khác chỗ cùng, cứ danh mà tìm sự thực, không thể vơ vào lẫn lộn được. Về sau xen vào nhà học về hình phép, cũng gọi là hình danh chi học 刑 - 之 學 hoặc gọi là danh pháp. - 法 Môn học biện luận bên Tây dịch là danh học, tức là môn học Luận lý vậy.

HẬU 1 : vua, đời xưa gọi các chư hầu là quần hậu 群 后. 2 : bà hoàng hậu (vợ vua). 3 : cũng như chữ hậu 後. Như : tri chỉ nhi hậu hữu định 知 止 而 - 有 定 biết nơi yên ở rồi mới định được chí. 4 : thần đất gọi là hậu thổ - 土.

LẠI 1 : sửa trị. Chức xử sự trị dân gọi là lại, vì thế nên quan cũng gọi là lại. Cái việc chức phận các quan địa phương phải làm gọi là lại trị - 治. 2 : kẻ lại, các chức dưới quyền quan gọi là lại. Như : thông lại 通 - đề lại 題 - v.v...

THỔ 1 : thổ ra. Vì bệnh gì mà các đồ ăn uống ở trong dạ dày thốc ra gọi là thổ. Nhà làm thuốc có phép Thổ, nghĩa là cho uống thuốc thổ hết tà độc ra cho khỏi bệnh. 2 : nói năng. Như : thổ từ phong nhã - 詞 風 雅 nói lời ra phong nhã. 3 : nở ra. Như : hoa nở gọi là thổ tú - 秀. 4 : thổ lộ. Như : thổ lộ chân tình - 露 眞 情 bày tỏ hết tình thực. 5 : nhả ra, nhả cái cũ ra, nuốt cái mới vào gọi là thổ nạp - 納. 6 : vứt bỏ. Như : thổ khí - 棄 nhổ vứt đi.

HƯỚNG 1 : ngoảnh về, hướng về. Ngoảnh về phương vị nào gọi là hướng. Như : nam hướng 南 - ngoảnh về hướng Nam, bắc hướng 北 - ngoảnh về hướng Bắc v.v... Ý chí ngả về mặt nào gọi là chí hướng 志 - xu hướng 趨 - v.v... 2 : ngày xưa, như : hướng giả - 者 trước ấy. 3 : sắp, như : hướng thần - 晨 sắp sáng.

4 NÉT[sửa]

QUÂN 1 : vua, người làm chủ cả một nước. 2 : nghiêm quân 嚴 - cha. Cha là chủ cả một nhà, cho nên lại gọi là phủ quân 府 - . 3 : thiên quân 天 - tâm người, như thiên quân thái nhiên 天 - 泰然 trong tâm yên vui tự nhiên. 4 : tiểu quân 小 - vợ các vua chư hầu đời xưa. Vì thế bây giờ người ta cũng gọi vợ là tế quân 細 - . Sắc hiệu phong cho đàn bà xưa cũng gọi là quân, như mình gọi mẹ là thái quân 太 - , cũng như danh hiệu Thái phu nhân 太夫人 vậy. 5 : anh, bạn bè tôn nhau cũng gọi là quân, như Nguyễn quân 阮 - anh họ Nguyễn, Lê quân 黎 - anh họ Lê v.v...

LẬN 1 : tiếc (sẻn). Tiếc không cho người là lận, như khan lận 慳 - keo cú; lận sắc - 嗇 cò kè; bỉ lận 鄙 - v.v... 2 : hối lận 悔 - lời bói toán, cũng như hối hận vậy. Tục viết là 恡.

THÔN 1 : nuốt, ăn không nhai cứ nuốt ngay xuống gọi là thôn. 2 : diệt mất. Ðánh lấy đất nước người ta thu làm đất nước mình gọi là tính thôn 并 - . Cũng viết là 併 - .

NGÂM : ngâm. Ðọc thơ đọc phú kéo giọng dài ra gọi là ngâm, như ngâm nga - 哦, ngâm vịnh - 詠, v.v... Người ốm đau rên rỉ gọi là thân ngâm 呻 - .

PHỆ : chó cắn.

PHỦ : không, như thường kì chỉ phủ 嘗其旨 - nếm xem ngon không? 2 : một âm là . a) ác. Như tang bĩ 臧 - thiện ác. b) bĩ tắc, tên một quẻ trong kinh Dịch. Vận tốt gọi là thái 泰, vận xấu gọi là - .

PHÂN : phân phó - 咐 dặn bảo. Tiếng người trên dặn bảo kẻ dưới.

NGOA 1 : động đậy. 2 : hóa, như Chu-công đông chinh tứ quốc thị ngoa 周公東征四國是 - ông Chu-công đi đánh bên đông, bốn nước đều cảm hóa.

HÀM 1 : ngậm, ngậm ở trong mồm không nhả không nuốt là hàm. 2 : dung được, nhẫn được, như hàm súc - 蓄, hàm dong - 容 nghĩa là bao dong nhịn nhục được, không vội giận vội cười. 3 : lễ ngày xưa người chết thì bỏ gạo và của quý vào mồm gọi là hàm. Ta thường gọi là đồ vặn hàm.

HÀNG : cổ họng. Như dẫn hàng tràng minh 引 - 長鳴 gân cổ kêu dài. Cũng đọc là hạng.

DUYỆN : mút, như duyện nhũ - 乳 mút sữa.

CHI 1 : chi chi - - tiếng kêu. 2 : tất chi 嗶 - đồ dệt bằng lông.

5 NÉT[sửa]

6 NÉT[sửa]

7 NÉT[sửa]

8 NÉT[sửa]

9 NÉT[sửa]

10 NÉT[sửa]

11 NÉT[sửa]

12 NÉT[sửa]

13 NÉT[sửa]

14 NÉT[sửa]

16 NÉT[sửa]

17 NÉT[sửa]

18 NÉT[sửa]

19 NÉT[sửa]

21 NÉT[sửa]

PHỤ LỤC[sửa]