Sách Sổ sang chép các việc/Nội dung

by Philipphê Bỉnh

Sách Sổ sang chép mọi việc linh hồn và xác riêng tôi cu᷃̀ chung anh em bổn đạo, thì biên vào sách này cho được nhớ đến ơn trạo᷃ Đức Chúa Blời đã ban.

Tôi là Thầy cả Philiphê Bỉnh, quê ở Hải dương xứ, Hạ hoa᷃̀ phủ, Vĩnh lại huện, Ngãi am xã, Địa linh tôn, sinh ra năm 1759. là nam Vua Jose nước Portugal phá Dào᷃ D.C.J. ở trao᷃ địa phận m̀h. Đến năm 17. tuổi là năm 1775. vào ở nhà Thầy, thì đã mất Dào᷃ ở th̀ Roma đc̣ 2. năm, vì Đức th́ Phapha Clem.^te thứ 14. phá Dào᷃ D.C.J. ngằy 22 thǵ 7. năm 1773. Sao᷃ le trước khi phá Dào᷃, mới đầu năm ấy, thì 8. thầy Dào᷃ trẩy sang Anam, Cụ Tito cu᷃̀ Cụ Bảo lộc thì vào Quảng, mà Cố Hậu, Cụ Ni, Cụ Thiện, Cụ Phan, Cụ Luiz, Cụ Cần thì ở đàng ngoài. Cho nên năm ấy tôi đi ở vuối Cụ Luiz, sao᷃ ng̀ váng nhà, thì tôi ở vuối Thầy cả Tước, đến khi ng̀ về mà biết tin rğ̀, tôi đã tìm đến mà muốn ở vuối ng̀, thì ng̀ lại gọi đến ở vuối ng̀, cho đến năm giặc Mèo đem ng̀ ra ngoài phố Vạn ninh, thì tôi cu᷃̃ ở lại vuối Thầy cả Tước Xứ đou᷃, sao᷃ ng̀ dặy bên Xứ Bắc vuối Cụ Cần cho đc ra Vạn ninh, cho đc̣ biết đàng sá, cu᷃̀ quen thuộc bổn đạo ngoài ấy, để khi ng̀ sai đi khi có việc. Sao᷃ đc̣ mấy tháng thì ng̀ lại giở về Xứ đou᷃, mà sang Xứ nam, thì tôi lại về ở vuối ng̀ trao᷃ hai Xứ ấy.

Đầu năm 1773. là năm phá Dào᷃ thì Bề trên Phanchicô Antonio qua đời, mà cuối năm ấy thì các thầy vào đất Anam giữa ngằy lễ bà th́ Ignez đòu᷃ trinh Tử vì Đạo, vì nhà Mụ bà th́ ấy ở thành Roma có cầu xin cho ng̀. Sao᷃ khi các Thầy lên đến Xã Lác môn, thì ph̉ trẩy kín nhiệm, vì mới chém Cụ Liêm Cụ Gia Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo vừa rồi, cùng ra Phượ᷃ Truyền cấm Đạo.

Đến năm 1774. thì các Thầy ở Anam mới biết tin rğ̀ đã phá Dào᷃ ở th̀ Roma. Năm 1777. là năm Mậu tuất thì mới biết có ph́ Jubileo, vì Đ. th́ Phap. Pio thứ 6. đã lên trị mà mở cửa thánh. Bởi vì năm đói khát ấy thì thiên hạ theo giạc Mèo mà lên Tuần Vường, sao᷃ bại trận thì rút ra Xứ đou᷃, mà khi đi qua Huện Tiên miêng, thì Cuận Mèo có ý đem cụ Luiz lên làng Đòu᷃ xá, cũ᷃ như đã đưa Cụ Lươ᷃ Cụ Lai Dào᷃ th́ ở Xứ nam ra Làng Nam am Xứ đou᷃. Sao᷃ khi đi đến Làng Kiền Trịnh, thì cuân Khán Hải đánh chết cuận Mèo, vì nó là nhg̃ đứa đã đi vuối Mèo mới về đấy. Cho nên giặc mới đem ng̀ ra ngoài phố mà bỏ lên đất Vạn giữa là giờ ban đêm, đoạn mới trẩy sang Vạn ninh, cùng ở La phù, là đất đã thuộc về Đại m̆h, mà cứ ở trên gác chuồng Trâu 4. tháng, chg̉ nhg̃ là nơi hôi hám, cu᷃̀ đàn trâu ở dưới nó thở phì phà, và khi nó đánh ruồi đánh muổi, hay là húc nhau, thì sừng nó liền đập vào sàn gác, mà lại trong 4. tháng ấy, thì nó đưa lên trên ấy cho người ăn mỗi một ngằy là một lưng cơm, cu᷃̀ một chút muối, vì khi ấy bổn đạo cu᷃̃ đói khát. Trên gác ấy thì tối tăm, cho nên ng̀ vàch mái nhà cho sáng để mà nguyện, cu᷃̀ trou᷃ ra ngoài cánh đòu᷃ vách núi ấy, thì xem thấy Huồm ra bát 16. con trẻ chăn trâu bò ban ngằy ở cánh đòu᷃ ấy.

Trao᷃ 4. tháng ở trên sàn gác ấy, vì chg̉ có việc gì, thì ng̀ làm một con sách ngắm đủ một thǵ mà mọi ngằy mọi có nhiều bài ngám, sách ấy ng̀ đã blối cho Cụ Chính Tru᷃ Bổn cuốc, mà tôi đã phú cho Cụ ấy, cả và chữ ng̀ cu᷃̀ chữ tôi. Khi ấy ng̀ cu᷃̃ blối tôi cho Cụ Chính Trung nữa, vì ng̀ biết tiếng nć Phalansa, thì Thầy cả ấy có kính chuộng ng̀, cu᷃̀ chịu lấy tôi mà cho lên Tràng haọc Kẻ Vĩnh. Sao᷃ tôi ở lại bên đou᷃, thì vì mlẽ khác, bao giờ có dịp sẽ nói, bây giờ hãy còn nói việc cụ Luiz ở ngoài phố.

Đang khi ng̀ ở Vạn ninh thì nghĩ rằng trẩy sang Roma, mà làm việc Dào᷃ thì dễ, liền sai Thầy Châu Thầy Dao᷃ theo Óu᷃ Chính Hiền về Kẻ chợ, cho đc̣ đi nói vuối các Cụ Dào᷃ ta trao᷃ việc ấy, thì các ou᷃ điều bằng lào᷃. Sao᷃ khi ng̀ ở lại ngoài La phù một m̀h, thì chg̉ có ai giúp lễ, vì bổn đạo thì chg̉ biết, mà có một ng̀ nhà Cụ Thự, tên là Thầy Huy, quê ở Kẻ Roi ra lấy vợ đấy giúp ng̀, sao᷃ đến mùa mưa ph̉ đi làm ruộng mà chg̉ giúp, thì ng̀ chg̉ làm lễ đc̣. Bấy giờ ng̀ cầu xin cho đc̣ làm lễ, sự ấy là ph́ lạ, vì có một ngằy ban chiều Thầy ấy đi làm ruộng mà về, liền ngồi trên sàn ở trao᷃ nhà m̀h, mà dủ chân xuống đất, thì một con Huồm ở giái đồi bên sau nhà, liền đến mà cắn một chân cù᷃ kéo xuống đất, sao᷃ chg̉ tha đi, một đứng đấy mà trou᷃, thì Thầy ấy gượ᷃ dậy mà ngồi lên, cu᷃̀ lấy tăy mà đấm nó, miệng thì kêu tên Jesu, thì Huồm liền bỏ mà đi. Từ ấy mà đi thì ng̀ lại được làm lễ, vì khiê᷃ Thầy ấy đến nằm bên hàng hiên nhà thờ, gần Bàn độc 4. tháng mà thưa kinh giúp lễ, còn các việc ở trên Bàn thờ thì một mình ng̀ làm thăy vì kẻ giúp lễ.

Cuối năm 1779. thì hai Thầy ấy ở trao᷃ quê mới ra đến nơi, cu᷃̀ đem tiền bạc để cho ng̀ được lấy Phiếu mà trẩy sang Quảng đou᷃, vì đấy có Tầu Phương Tây đến buôn mà về nước ng̀. Sao᷃ le Noven nó mừng rỡ, vì thấy các Thầy lại ra, thì nó lên ngọn suối mà kín nước trao᷃ sạch đem về cho ng̀ uống, tức thì liền ph̉ bệnh sốt rét, cu᷃̀ nổi mụn lên cả và m̀h, mà rụng taóc đi đã hầu hết, cu᷃̀ ra ghềy guộc, và chg̉ còn sức gì nữa, vì uống nước lá ngón, hay là gióu᷃ độc ở trên rừng chẳy xúô᷃ suối ấy, mà ng̀ uống nước lã chg̉ có nấu, thì cằng độc hơn nữa. Cho nên chg̉ trẩy đc̣, thì đầu năm 1780. mới thuyê một chiếc Thuyền hai nén bạc, cho nó chở ng̀ về đến cửa úc, mà lên ở Xuân quang, sao᷃ chg̉ được mấy ngằy, vì Cố Hậu biết tin thì lại sai Vách Tươi đem Thuyền đến cửa úc mà rước ng̀ về Xứ nam, khi ấy là giữa mùa chăy, mà đến ngằy Phục sinh ng̀ làm lễ, thì hai chu᷃́ tôi ph̉ nơng hai cảnh tăy, cho ng̀ được qùi lên qùi xuống vì yếu đuối. Sao᷃ chg̉ bao lâu mà ra khỏe ṃ̆h, vì có 3. Thầy cả nước ng̀ Dào᷃ ta ở vuối nhau làm một thì vui lào᷃, mà bổn đạo thì nhiều.

Đến thǵ 6. năm 1780. ấy thì Cố Hậu liền trẩy về nước ng̀ mà đem hai Thầy đi, vì đã có cụ Luiz coi saóc Xứ ấy cho m̀h, thì Cụ Luiz làm phúc rất mặnh, chg̉ nhg̃ là trao᷃ địa phận m̀h, mà lại giúp địa phận Cố An, vì ng̀ cứ đi quanh năm mà chg̉ có ng̉hi. Lại gánh vác việc Kẻ Sặt làm một cu᷃̀ Cụ Cần ở trên Xứ Bắc, mà kiện nhău vuối Dào᷃ thánh ở th̀ Roma, thì Tòa th́ đoán rğ̀: Tích Luận Vít vồ Khâm đã đoán cho Dào᷃ th́ đc̣ kiện thì phi đi. Bấy giờ Cụ Cần bàn rğ̀, để cho Dào᷃ th́ một xóm Bến đò. Sao᷃ le Cụ Luiz chg̉ chịu sự ấy, mà rğ̀: Ta đc̣ kiện thì chg̉ cho Xóm bổn đạo Bến đò Kẻ Sặt́. Lại khi Thầy cả Thắng ở trao᷃ Xứ Nghệ cho hai ng̀ nhà m̀h ra haọc ngoài Kẻ Vĩnh, thì Vít vồ Khâm cu᷃̃ bảo đến haọc, sao᷃ Cụ Luiz chg̉ muốn cho ng̀ nhà ta sang ở vuối Dào᷃ th́, vì Vít vồ chg̉ có tra᷃̀ haọc riêng. Cho nên ng̀ khất Cố An bên Huện Nam chân, cu᷃̀ Cụ Cần ở trên Xứ Bác xúô᷃ Làng Gòi, cho đc̣ làm thư về Roma mà xin Lập Tràng haọc, để mà dặy ng̀ nhà ta, thì Tòa th́ có ngượi khen, sao᷃ chg̉ nói đến sự cho ph́, vì nể Vít vồ, h. là có lào᷃ tham. Cho nên cụ Luiz cuết trẩy về nước ng̀ mà làm việc Dào᷃, kẻo váng mặt thì vắng mlời, cu᷃̀ nghĩ rğ dù Cô Hạu đã trẩy sang th̀ Roma, thì cu᷃̃ chg̉ làm đc, ví thói nước ng̀ có kính chuộng nhg̃ Thầy cả con nhà sang trạo᷃ như Thầy cả Nhu, Thầy cả Điểm, thì hơn con nhà thứ dân, mà Cụ Luiz là con quan blớn th̀ Milao᷃, mà anh em họ hàng ng̀ là nhg̃ Cadinale trao᷃ Tòa th́, mà ví bằng ng̀ chg̉ sang Anam thì cu᷃̃ là Cadinale, vì Cadinale là nhg̃ con nhà sang trạo᷃, dù chg̉ làm Thầy cả mà chịu 4. chức thì cu᷃̃ đc̣ làm Cadinale.

Ấy vậy ng̀ đã măy cuần áo Phươ᷃ tây, cu᷃̀ đã thuê Tầu Đại m̆h cho đc̣ trẩy sang Quảng đou᷃, cu᷃̀ đem Thầy cả Đạt là anh Thầy cả Cuinh ra ở chực một họ ngoài cửa biển, để nói truyện vuối các bổn đạo khi đến thăm viếng, kẻo ng̀ lắm việc, cu᷃̀ đã dặn tôi coi saóc của ng̀ dùng, mà rằng: Khi trć Thầy còn lạ lùng, cho nên đã vợt qua biển Anam, mà lại ph̉ sang ở Quảng đou᷃ 4. tháng, sao᷃ bây giờ đã biết. Nghĩa là dải biển từ cửa Lác cho đến cửa Mèn, là hơn một ngằy đàng, mà nhg̃ bổn đạo, thì khi giở về liền đâm Tam ban xuống mà vào đất, chg̉ ph sang Quảng đou᷃, đoạn mới thuê Tầu Đại minh mà sang Anam. Sao᷃ cu᷃̃ ngăn trở như khi trć ng̀ ở ngoài La phù mà tuan trẩy vậy, vì chiếc Tầu ng̀ đã thuê thì quan cho ph́ đao᷃ có 60. quan tiền gạo để mà ăn đàng cho đến Đại m̆h, sao nó đao᷃ quá lạm, thì quan liền bắt. Hai chúng tôi xuống đến Cát vàng là nơi Bến Tầu đậu, đoạn lại giở ra ngoài Cồn mới thì đã khuyê. Khi ng̀ biết tin ấy thì rğ̀: Đêm năy thầy cầu nguyện, sáng nğ̀ làm lễ, xin cho biết ý D.C.B. chg̉ định cho Thầy trẩy thì giở về. Đến đầu canh năm thì ng̀ lễ Miſsa, đoạn thì truyền dọn đồ xúô᷃ thuyền mà trẩy, vì họ Mèn đã đem Thuyền đến đấy mà chực rước ng̀ về cho kẻ liệt.

Khi Vít vồ Khâm biết tin rğ̀ ng̀ chg̉ trẩy đc̣, thì làm thư mà nói Thí dụ rğ̀: Ou᷃ th́ kia đến thăm em m̀h, mà bà Mụ ấy xin ở lại, thì ou᷃ th́ ấy chg̉ chịu ở lại, cho nên em ng̀ ph̉ cầu xin cu᷃̀ D.C.B. làm mưa xuống thì anh m̀h chg̉ về được, liền ph̉ ở lại mà an ủy em, cu᷃̃ như tôi đã xin ng̀ ở lại, mà ng̀ chg̉ chịu ở lại, thì tôi cầu xin cho ng̀ chg̉ trẩy đc̣, thì ph̉ ở lại cu᷃̀ tôi. Thí dụ ấy thì rất khiêm nhươ᷃̀, chg̉ nhg̃ là sợ khi ng̀ tuan trẩy về Roma, mà lại có kính chuộng ng̀ là kẻ sang trạo᷃ cu᷃̀ thou᷃ thái, vì nhiều lần gọi ng̀ đến mà hỏi việc nọ việc kia, nhất là khi có thư Tòa thánh, cu᷃̀ nhg̃ việc rối trao᷃ nước, mà khi Cụ Luiz đoán thì Vít vồ liền cứ, cho nên ng̀ nói rğ̀, Vít vồ nó yêu tôi vì hai con sách này. Khi Vít vồ Khâm cáo Bổn cuốc đưa xác Vít vồ Bê có nhà Táng thì cu᷃̃ gọi Cụ Luiz đến mà xem mẫu nhà Táng. Khi đc̣ thư Tòa th́ truyền cấm nhà Thầy chg̉ đc̣ sang nhà Mụ, cu᷃̀ truyền rğ̀ Thầy cả giải tội thì ph̉ có phên, thì cu᷃̃ gọi Cụ Luiz đến, cu᷃̀ bàn rğ̀ như thể ấy thì tôi ph̉ gưởi thư cho các Thầy cả, sao᷃ Cụ Luiz thưa rğ̀: Việc cấm ng̀ nhà Thầy chg̉ đc̣ sang nhà Mụ, là việc bên ng̀, vì bên chu᷃́ tôi chg̉ có nhà Mụ. Bằng Phên giải tội thì các Thầy cả chu᷃́ tôi có đã lâu. Cho nên Vít vồ mới chg̉ gưởi thư cho các Thầy cả Dào᷃ ta, vì sự khôn ngoan ng̀ thì như cái thuẫn mà che đở mọi miếng. Như khi Vít vồ Khâm đến Làng Cao mộc, mà nghe thấy đaọc kinh ou᷄ th́ Ignacio cu᷃̀ kinh ou᷄ th́ Phanchicô Xavier thì ng̀ nói vuối Thầy cả Đẩu rğ̀: Thầy chg̉ cấm, sao᷃ muốn cho Thầy cả bảo ng̀ nhà đaọc 2. kinh ấy ở trao᷃ nhà cơm, mà đừng đaọc nhà thờ, cu᷃̃ như bên Dào᷃ th́, thì đaọc kinh ou᷄ th́ Domingo, cu᷃̀ kinh ou᷄ th́ Thomaso ở nhà cơm mà chg̉ có đaọc ở nhà thờ. Đến sau Thầy cả Đẩu kể truyện ấy lại cu᷃̀ Cụ Luiz, thì ng̀ bảo rğ̀: Sao Thầy cả chg̉ thưa rğ̀: Vì ou᷃ th́ Domingo cu᷃̀ ou᷃ thánh Thomaso chg̉ có giảng Đạo Phươ᷃ đou᷃, cho nên các Thầy ấy đaọc trao᷃ nhà cơm, sao᷃ le ou᷃ th́ Ignacio, cu᷃̀ ou᷃ th́ P.X. có giảng Đạo Phương đou᷃, cho nên chu᷃́ tôi ph̉ đaọc ở nhà thờ để cho các bổn đạo đc̣ biết cou᷃ nghiệp ng̀ mà kính chuộng.

Sao᷃ khi Vít vồ Khâm đến Xứ Cụ Luiz thì bảo chu᷃́ tôi rğ̀: Việc kinh sách giảng giải thì chu᷃́ con cứ thói đã quen mà làm, vì Thầy đến đây thì chỉ có một việc đi làm ph́ Confirmacao᷄ cho bổn đạo mà thôi. Khi ấy Thầy cả Chấn Dào᷃ th́ ở trên Cồn Mèn liền xuống Làng Gòi, cu᷃̀ cậy thế, vì có Vít vồ Khâm ở trć mặt m̀h, thì nghĩ rğ̀ đc̣, liền xin Cụ Luiz cho ph́ m̀h đến nhà thờ Họ Man tử mà làm lễ trạo᷃, ng̀ hỏi rằng vì làm sao, Thầy cả ấy thưa rğ̀ bởi vì nhà thờ tôi chật, thì ng̀ nói rğ̀ ou᷃ muốn cho rọu᷃ thì ra làm ngoài bãi biển, sao᷃ chg̉ đc̣ làm lễ nhà thờ trao᷃ địa phận tôi, vì ng̀ đã biết rğ̀ Thầy cả ấy có ý tìm chước mà đến dụ bổn đạo, cho nên nói nhiều điều. Bấy giờ Vít vồ ở lặng, sao᷃ khi về đến họ Dào᷃ th́, thì mới nói rğ̀: Hôm nay Cụ Luiz mắng Thầy cả Chấn trước mặt bổn đạo, thì có xấu hổ, vì Thầy cả ấy đem bổn đạo đến rước Vít vồ về địa phận m̀h, mà lại xin ph́ ở giữa nhà khách là nơi tróu᷃ trải, thì ng̀ ph̉ nói. Lại một Thầy cả Dào᷃ th́ đến xưng tội, thì Cụ Luiz chảng giải, mà bảo rğ̀ vì Thầy cả đến tranh bổn đạo Cô An nơi ấy, Thầy cả ấy thưa rğ̀: Đức Thầy dặy làm phúc chung, thì ng̀ nói rğ̀ chg̉ ph̉ làm phúc chu᷃, vì địa phận nào địa phận ấy thì đã có Thầy cả cai. Sự ấy cu᷃̃ đến tai Vít vồ, sao᷃ chg̉ dám nói sự gì đến Cụ Luiz. Cũng như một lần tôi cu᷃̀ Thầy Tôn ph̉ lo, vì hai chu᷃́ tôi vào Xốm bổn đạo ta ở Bến đò Cốt Lâm, mà thấy kinh Thánh Mẹ, vì ng̀ nhà Dào᷃ th́ viết cho con trẻ haọc, thì Thầy Tôn viết Bài thơ Tu hú vào trao᷃ tờ giấy kinh ấy, đoạn liền đi, thì ng̀ nhà Dào᷃ th́ liền vào mà hỏi, thì thấy thơ Tu hú, cu᷃̀ sao khẩu lấy nhg̃ mlời chúng tôi nói, h. là việc làm mà cáo Vít vồ, vì thơ ấy nói phạm, thì Vít vồ giận mà trách qủâ. Sao᷃ le Cụ Luiz giúp kín nhiệm, thì đc̣ bằng yên, vì ng̀ bảo rğ̀ Tôn ph̉ tên cáo, thì Bỉnh ph̉ làm chứng, đoạn ng̀ đaọc cho chu᷃́ tôi viết mà thưa lại, cu᷃̀ cho Thầy Miêu đem thư đối tụng. Khi Vít vồ thấy tên chu᷃́ tôi, sao᷃ biết là nhg̃ mlời Cụ Luiz, liền truyền phao᷃ thư ấy lại mà phú cho Thầy Miêu lại dem về cho chu᷃́ tôi, mà chg̉ có nói đến việc ấy nữa.

Đến năm 1786. ng̀ đang kiêu ảnh cu᷃̀ làm ph́ Làng Cẩm hà, mà thấy thư Xứ Bác nói rğ̀ Cụ Cần đã qua đời, thì ng̀ biết m̀h rğ̀ chết, mà nói rğ̀: Thư nằy chg̉ ph̉ là cái thư, là một tin Thiên thần bảo tôi ph̉ dọn m̀h, vì các anh em chúng tôi sang Anam làm một vuối nhau thì đã chết hết, cu᷃̃ như Dòu᷃ hồ đã đánh giờ thứ 7., thì sang thứ 8., liền bàn vuối tôi làm một việc kín nhiệm cho cháo᷃, sao᷃ chg̉ kịp, vì về đến nhà Đou᷃ biên, thì nğ̀ mòu᷃ 2. thǵ 9. liền ph̉ bệnh nhức ở trên đầu gối, thì đău đớn quá lắm, sao chảng ai biết thuốc men nào, vì da chân ng̀ thì chảng có đổi sắc mà biết rğ̀ có mủ, cho đến tháng 11. thì Cụ Chính Tru᷃ mới bảo rğ̀ đi tìm Thầy thuốc vô Đạo ở Huện Thiên bản, thì ou᷃ ấy mổ trên đầu gối, trć thì thấy nhg̃ mắu tươi, sau mới thấy mủ, mà mủ ra 4. tháng, cùng nằm một bề bên tăy hữu mà chg̉ giở m̀h đc̣, thì nát thịt ra một vạng sườn ấy từ chân cho đến đầu, mà xem thấy xươ᷃ sườn, sao᷃ ng̀ chg̉ có kêu, một chịu khó bằng lào᷃, cho đến ngằy mòu᷃ 2. thǵ 3. năm 1787. thì mới qua đời, là ph̉ bệnh 6. thǵ chẳn.

Chg̉ nhg̃ bấy nhiêu sự khó ấy như tôi đã kể khi ng̀ ở ngoài La phù, cu᷃̀ khi ng̀ ph̉ bệnh mà qua đời, mà lại khi ra khỏi th̀ Roma mà trẩy sang Phươ᷃ đou᷃, thì ph̉ đi thâu ngằy thâu đêm 16. nğ̀ liên, cho cháo᷃ kịp xuống Tầu, kẻo khi phá Dào᷃ mà chg̉ trẩy đc̣, vì đã xôn xao. Khi đến Qủa᷃ đou᷃ thì ph̉ ở lại đấy 4. thǵ, mà sai ng̀ Đại m̆h đem thư sang Anam cho Bề trên Phan đc̣ biết, sao᷃ ng̀ đã qua đời, thì Bề trên An sai Thầy già Luan cu᷃̀ Thầy Huân đi rước. Khi về đến cửa Lác mà các Cụ vừa lên khỏi đất rồi, thì kẻ cướp liền theo vào mà đánh nhău vuối cuân khách, đến khi kẻ cướp đc̣ thì đốt Tầu cu᷃̀ giết hết cuân khách, còn sóu᷃ sót một đứa thì nó bát đền, mà chg̉ đền thì nó cáo quan rğ̀: Bởi vì Tầu nó đưa các Cụ vào đấy thì ph̉ kẻ cướp. Bấy giờ Bề trên Hậu ph̉ đút tiền bạc cho nó ngậm miệng lại mà giở về nhà mình, kẻo nó lại cuếy hôi ra, vì là thì cấm Đạo, mà mới chém hai cụ Dào᷃ th́ vừa rồi.

Ba Ou᷃ thì ở cửa Lác mà trẩy vào Xứ Thanh Xứ Nghệ, 3. Ou᷃ thì trẩy lên Làng Gòi, khi thuyền xuống rước thì chg̉ thấy Thuyền quan, cu᷃̀ chg̉ biết tin rğ̀ quan Trấn nam xúô᷃ kinh lược. Đến đêm Thuyền ấy giở về làm một cu᷃̀ hai chiếc Thuyền đưa, liền gặp 3. chiếc Thuyền chiến xuống canh gió, mà đậu khúc sou᷃ ấy, cu᷃̀ thấy hủa mai nhớp nhánh. Cuân canh hỏi rğ̀ Thuyền nào. Ou᷃ vách Tươi liền thưa rằng: Thuyền dân Xã Cuần anh chu᷃́ tôi lên lỡi quan blớn. Cuân canh bảo rğ̀ chg̉ đc̣ lên bây giờ, đc̣ dịp ấy thì ou᷃ Vách Tươi liền bảo rằng: Thuyền Thủy cơ kia ph̉ lui xuống, thì Thuyền các Cụ đi biết ý rğ̀ nói vuối m̀h, mà cho làm Thuyền Thủy cơ đưa quan viên Hàng xã, liền lui xuống một chút, cho đc̣ dọn đồ lên đất, vì chg̉ vào sou᷃ Làng Gòi đc̣, thì ph̉ đi tắt cánh bãi ấy, nhg̃ chu᷃ cu᷃̀ cói, và nhg̃ ngòi cu᷃̀ lạch, chu᷃ cói thì nhiều nơi nó đã cắt vàc máo᷃ lợn, đi thì như đạp những chou᷃ gai, cu᷃̀ lội nhg̃ ngòi lạch, có nơi cu᷃̃ lụt đầu, h. là đến cổ, cho nên Cụ Luiz ph̉ hư mất một cái đòu᷃ hồ, vì đeo trao᷃ m̀h mà ph̉ nước mặn. Sự ấy thật là ph́ lạ mà che con mắt cuân canh, dù cách một đội ném, mà sáng Blang suông, thì nó chg̉ xem thấy nhg̃ ng̀ lội lên lội xuống mà khuân đồ. Sao᷃ còn để lại trao᷃ thuyền một sọt trúng cu᷃̀ một thảm đường, đến sáng ngằy mới chèo lên mà giả làm đi lỡi quan Trấn đậu ở trên Dồn ngã tư là khúc sou᷃ trên.

Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh có cậy cố Hậu khi trẩy về Roma, thì ngờ là Thầy cả m̀h đã sang, cho nên ou᷃ Ngãi Tả lấy Thuyền Gia hộ mà sang rước Cụ Luiz cu᷃̀ Cụ Cần đem về Kẻ Nam, thì ou᷃ Lẽ Lãm mới đem Thuyền đến Bến đò Khàn mà rước Cụ Cần về Xứ Bác. Ou᷃ chính Thận thì đến rước lấy Cụ Luiz đem về Vạn huạch, thì ng̀ cứ ở nhà bổn đạo, vì chửa có nhà Thầy, đến sau đã bằng yên thì ng̀ mới Lập nhà Thầy ở trao᷃ Làng ấy. Sao᷃ khi trć Làng còn sợ, thì ng̀ ph̉ ra ở một nhà ngoài đàng vào᷃ Bến đò đou᷃, cu᷃̃ như Cụ Cần chg̉ dám ở trao᷃ Làng Kẻ Mốt, thì cứ ở Thuyền Thủy cơ dưới sou᷃.

Đang khi Cụ Luiz ở Vạn Huạch thì ph̉ bệnh nặng đã hầu chết, khi bấy giờ tôi chửa ở vuối ng̀, sao᷃ có đi vuối Thầy thuốc mà đến thăm, thì thấy bất tỉnh nhân sự. Đến sau ng̀ khỏe ṃ̆h, thì chg̉ họ nào dám rước, sao᷃ ng̀ cả cuết mà đến, cu᷃̀ chg̉ bảo tin, thì dần dần bổn đạo liền quen mà chg̉ còn sợ nữa, thì ng̀ mới đi làm phúc cả và phủ Thái Bình, cu᷃̀ 3. Huện bên Xứ đou᷃, mà lại lên thăm Cụ Cần ở trên Xứ Bác, cu᷃̀ cứ đi ban đêm, mà khi ph̉ đi ban ngằy, vì xa đàng, thì bôi thuốc cho đen, cu᷃̀ cứ đội nón cụp và mặc áo tang. Mọi sự đồ làm lễ thì ở trao᷃ tăy nải, mà năm Mẫu tuất thì ph̉ đem đi một hai bát gạo kẻo bổn đạo ph̉ lo lắng, có khi ng̀ cu᷃̃ giả làm Đầy tớ mà man᷃g đồ cho kẻ dẫn đàng, cu᷃̃ như ou᷃ th́ Phanchicô X.^er vậy, ấy là khi ng̀ ở Xứ đou᷃ cu᷃̀ phủ Thái Bình.

Sao᷃ khi ng̀ vào ở Huện Nam chân cu᷃̀ Huện Giao Thủy thì bổn đạo tranh nhău mà rước, vì họ nào cu᷃̃ muốn lễ traọ᷃, đi đâu thì gòu᷃ gánh, thuyền bè, vão᷃ dá. Ngày lễ trạo᷃ thì phao᷃ 5., 7. gian màn, cu᷃̀ 3., 4. kiệu, mà chiêng kêu tróu᷃ giáo᷃, bổn đạo ăn mặc mà tìm đến nhà thờ, thì như nhg̃ kẻ kéo nhău đi xem hội. Chg̉ nói nhg̃ nơi có sức lực, vì đã quen chịu lễ traọ᷃, nói một Họ Man đời là nhg̃ kẻ hèn cu᷃̃ muốn kiệu ảnh, cu᷃̀ lễ các th́, và lễ linh hồn, thì quan viên vô Đạo Làng ấy cu᷃̃ muốn cho nở mặt m̀h, Liền đem tróu᷃ đình vào rạp mà áp đám, cùng nghe truyện Cụ Luiz nói thì ai cu᷃̃ muốn nghe. Lại khi con ou᷃ Cuận Thạc cai Phấn Tiểu đem cuân xuống đáo᷃ cửa Hà lạn, mà ở chu᷃ quanh nhà thờ, sao᷃ chảng có phạm đến nhà Thầy, mà Tảo᷃ Sự là Thầy Phấn Tiểu thì vào xem lễ 3. Vua, khì Thầy cả dơng m̀h th́ mắu th́ D.C.J, thì cất mũ xuống, cu᷃̃ như bổn đạo, mà khi ou᷃ ấy vào nói Truyện vuối cụ Luiz thì chg̉ muốn ra, vì nghe ng̀ khéo nói, cu᷃̀ tỏ tường như ng̀ Anam, mà chg̉ ph̉ ai thou᷃ sự, chg̉ nhg̃ là ng̀ biết thế cách nói truyện vuối quan Trều đình, mà lại nói vuối các Tướng giạc khi ở Thuyền Cuận Mèo nữa. Cho nên khi Nhà cả Cóu᷃ đã qua đời, thì Tỏu᷃ Thành ở Trang Hải Huệt, nghĩ rğ̀ chg̉ còn ai bênh, thì giả làm đón Ngô thị Nhậm mà bát Cụ Luiz, vì thấy bổn đạo đi rước thì đi qua Làng ấy, mà khi vảo᷃ về đến đấy thì nó liền bát. Sao᷃ ng̀ chg̉ sợ, vì cứ nói truyện vuối nó trao᷃ đêm ấy, đến sáng ngằy lại về Làng Gòi mà làm lễ, cùng cứu lấy nó kẻo quan họ Bắc Trạch đáo᷃ Đồn cậy vou᷃ làm hại, vì quan ấy hỏi rğ̀, có bát đc̣ tù mà chg̉ thấy nộp, thì nó liền khốn. Sao᷃ ng̀ chg̉ cứu đc̣ đáng khác, vì ou᷃ Trưởng Tỏu᷃ trao᷃ Huành nha, là Tỏu᷃ đàn anh biết tin ấy, liền cất nó mà chảng cho làm Trưởng Tỏu᷃ Trang Hải huệt nữa, vì làm cho mất tiếng Hàng Tỏu᷃, thì nó ph̉ xấu hổ, vì nhg̃ kẻ vô Đạo trao᷃ miền ấy lại chê cười nó là kẻ nghịch đảng, cu᷃̀ bất nhân, vì khi Cụ Luiz ghềy dựng cho Làng Gòi làm nhà thờ mới, cu᷃̀ lễ phục sinh mà kiệu ảnh, thì các họ cả và Xứ điều đến kiệu ảnh, vì có nhiều kiệu, thì Tỏu᷃ Thành là Trưởng Tỏu᷃ Trang Hải Huệt cu᷃̃ đến kiệu ảnh mà đi vuối ng̀ làm một, vì khi ấy nhà cả Cóu᷃ còn sóu᷃ mà đang Trấn nam, cho nên nó cu᷃̃ thào᷃ phao᷃ nhi mĩ, vì nó thấy có khách quan Trấn xuống đấy mà cu᷃̃ chg̉ dám phạm. Trao᷃ tiệc lễ ấy 3. lần kiệu ngằy thì kiệu 7. sự thươ᷃ khó Đức Bà, nğ̀ thì kiệu cất xác D.C.J., ngằy thì kiệu sóu᷃ lại, kiệu Đức Bà cu᷃̀ kiệu các thánh thì đô tùi ng̀ nữ, mà quan viên họ nào, thì ph̉ đi kheo kiệu họ ấy mà đaọc kinh. Kiệu Câu rút thì 12. đô tùi, mà kiệu cất Xác thì 24. đô tùi, là nhg̃ ng̀ nam các họ hàng xứ, vì blai Làng Gòi thì ph̉ canh giờ mà chg̉ đc̣ vào đấy, sáu chục đèn lòu᷃ thì chia ra các kiệu, mà đô tùi ng̀ nữ thì Noven càm đèn lòu᷃, đô tùi đàn ou᷃ thì ng̀ nam càm đèn lòu᷃. Kiệu Câu rút thì treo nhg̃ sự thươ᷃ khó lên đấy, mà Kiệu cất Xác, thì săng the để trên đỉnh mồ, mà các bợc mồ thì nhg̃ Thiên thần đứng chầu chực, cu᷃̀ khó mặt, hay là khaóc laóc mà thương Chúa m̀h. Hai kiệu ấy thì đàn bà khiêng chg̉ nổi, vì hai cỗ đèn ấy là của ou᷃ Tuần Khuong cu᷃̀ ou᷃ Cóu᷃ Yến đã sám mà làm việc ou᷃ Giáo Lệ, ở họ Bằng phó thì cu᷃̃ là bổn đạo xứ ấy. Chg̉ nhg̃ là kiệu ảnh lừng lẩy làm vậy, mà lại khi ng̀ ở Phục sinh họ Hà lạn, thì 3. ngằy ngắm 15. sự thương khó D.C.J., điều ngám mắy đồ, vì trao᷃ xứ ấy có 3. phường, mà 3. họ, là Lẳng lăng, cu᷃̀ Bằng phó, và Đou᷃ biên, khi ấy cuân dù xe Chúa Trịnh cu᷃̃ vào nhà thờ mà xem, thì như bổn đạo vậy, vì ngồi lộn làm một vuối các Thầy, mà ở nghiêm trang, lỗ tai thì lắng mà nghe nhg̃ mlời trao᷃ kinh, con mắt thì nhăm mà xem nhg̃ việc làm trên Bàn thờ, sao chg̉ xem thấy ai, vì màn che khuát nhg̃ kẻ mắy đồ, mà mọi việc thì làm cứ hợp cuối nhg̃ mlời trao᷃ sách ngắm, đến khi đã rồi mà ra ngoài, thì mới ngợi khen sự khéo léo cu᷃̀ nghiêm trang. Khi các quan viên dù xe Hà lạn vào hầu Cụ Luiz, thì có một ou᷃ nói rğ̀: Năm chém hai Thầy cả rồi, thì nhà Vương bát cuân chầu đạp ảnh, sao᷃ m̀h chg̉ dám, thì ph̉ chặy tiền cho khỏi. Cho nên Cụ Luiz có ngợi khen, vì ou᷃ ấy biết rğ̀ là hình tượng Chúa bổn đạo thờ, thì chğ̉ dám phạm, mà bổn đạo thì đạp hình tượng Chúa m̀h, vì năm chém Cụ Gia Cụ Liêm Dào᷃ th́, thì nhiều cuân chầu có Đạo cả lào᷃ dám phạm.

Còn nói một việc nữa cho xao᷃ sự khó Cụ Luiz, là khi ng̀ ở Huện Tiên miê᷃ mà ph̉ chặy giặc, vì bất thình lình thì nó vào đốt nhà Tru᷃ úy Kim, đoạn liền kéo lên mà phá Tỏu᷃ Xuân lai, thì ng̀ xuô᷃́ Thuyền tam ban mà ra ẩn ngoài đòu᷃ lúa, sao᷃ các Làng cu᷃̃ ra ẩn ngoài cảnh đòu᷃ ấy, cho nên nó biết mà ra tìm, thì thấy nhg̃ Thuyền bè cu᷃̀ của cải chở ra đấy, thì nó lấy gọn, vì thuyền m̀h nó lại chở của m̀h mà đem ra sou᷃ cái. Khi nó đến gần thì ng̀ liền sút xuống nước, mà lách vào ấn trao᷃ đòu᷃ lúa cho xa thuyền, sao᷃ khi nó đến thuyền mà dức lác vuối ng̀ nhà, thì ng̀ nghe tiếng, mà biết rằng giặc đã lấy hết của ng̀ ở trao᷃ Thuyền, cu᷃̀ nghĩ rğ̀ nó đã bát ng̀ nhà thì thương. Bấy giờ ng̀ liền khoét bùn xuống một lỗ cho sâu để mà ngồi, thì ngập đến cổ mà sấp mặt xuô᷃́ nước, sao᷃ bọn khác nó đi tìm ngoài cánh đòu᷃ ấy mà thấy lướt cây lúa, liền theo dấu mà vào thì thấy ng̀ ngồi đấy, liền hỏi rğ̀ nào của cải để đâu, thì ng̀ ngấc mặt lên, cu᷃̀ che lấy mũi m̀h kẻo nó biết là ng̀ Phươ᷃ Tây, cu᷃̀ giả làm sợ mà chg̉ nói kẻo nó biết tiếng là đàn ou᷃, một lấy ngón tăy mà trỏ vơ ra bên ruộng lúa ấy, hình như bảo rğ̀ của để đấy, nó liền đi tìm thì thấy, vì của cải ng̀ ta đem ra kháp cả và cánh đòu᷃ ấy, khi ấy giặc chg̉ có bát đàn bà, một nói rğ̀ m̀h đã thấy con gái nhà giầu ấn ngoài đòu᷃ lúa, vì nó thấy ng̀ tráng trẻo, thì ngờ là đàn bà. Đến khi đã hầu tối, mà giặc đã kéo xuống nói đại cuân đáo᷃ ở bến đò đou᷃ xuên, thì bổn đạo Xuân quang mới ra ngoài cánh đòu᷃ đầm ấy mà tìm Cụ Luiz, sao᷃ ng̀ nghĩ rğ̀ cuân giặc đi tìm thì cứ ở lặng mà chg̉ thưa, vì nó cứ gọi rğ̀ Cụ ở đâu, mà ng̀ chg̉ quen tiếng nó, đến sau nó gọi Cụ ở đâu thì về, giạc đã xuống thuyền hết, thì ng̀ mới biết là bổn đạo đi tìm, liền thưa lên, thì nó đến rước mà đem lên thuyền, đến đêm mới về đến một nhà ở Xóm gần đầm, là nơi ng̀ ra ấn đấy mà đi, thì thấy nhg̃ đỉa cắn cả và m̀h cho đến mặt, mà nhg̃ mắu chảy ra, vì ngồi ở dưới ruộng lúa cả ngằy. Sự ấy khi Cố Hậu trẩy về Roma, có nói chuyện vuối nhg̃ bà sang trạo᷃ là họ hàng cụ Luiz, thì phô bà ấy lấy khăn mà lọt nước mắt m̀h, vì thương xót ng̀ ph̉ khốn nạn, cho nên Thầy cả giữ việc nhà sang trạo᷃ ấy, mới nói vuối Cố Hậu rğ̀, xin ng̀ đừng nói truyện ấy nữa, kẻo phô bà ấy khaóc laóc.

Ấy là nhân đức Cụ Luiz bỏ sự phú qúi cu᷃̀ sự sang trạo᷃, mà ở khó khăn cùng khiêm nhường, vì ng̀ là con quan blớn ở th̀ Milao᷃, cu᷃̀ là kẻ trị dân, vì đất ấy chg̉ có Vua, thì quan cou᷃ đòu᷃ trị, mà nhà ng̀ thì có 30. con ngựa kéo xe, của cải thì dư dật, mà Cha làm quan nào thì con lại làm quan ấy, cho nên Cha ng̀ muốn lấy vợ cho con để nối dào᷃, thì hỏi một bà sang trạo᷃ cho ng̀, sao᷃ ng̀ chg̉ chịu lấy vợ, mà muốn vào Dào᷃ D.C.J., thì Cha chg̉ dám ép, khi ng̀ đã vào Dào᷃ mà khấn ở khó khăn, thì bà sang trạo᷃ ấy cu᷃̃ bắt chước ng̀ mà vào Dào᷃ ng̀ nữ, vì chg̉ muốn lấy ai nữa, mà ng̀ có một chị, hay là em gái thì cu᷃̃ vào Dào᷃ ng̀ nữ, cho nên nhà ng̀ chg̉ còn ai nối Dào᷃, vì có hai anh em điều chg̉ muốn lấy vợ chòu᷃. Trć khi ng̀ trẩy sang Phươ᷃ đou᷃, thì có về nhà quê mà thăm quan ấy, ſao᷃ chg̉ tỏ ra, đến khi đã trẩy sang Anam, thì mới làm thư ở daọc đàng mà gưởi về giã Cha.

Bởi vì Cụ Luiz là con nhà sang trạo᷃, cho nên chg̉ nhg̃ là Vít vồ Khâm có kính chuộng khi ng̀ còn sóu᷃, mà lại khi đã qua đời, vì khi ng̀ ph̉ bệnh thì Vít vồ đến thăm, mà khi ng̀ qua đời thì sai nhiều thầy cả Dào᷃ th́ đến đưa xác, khi đã tang xác đoạn thì Vít vồ lại đến mà làm lễ mồ cho ng̀, cu᷃̀ nói rğ̀: Làm lễ mồ cho Cụ Luiz, thì ph̉ làm như cách làm lễ mồ cho Vít vồ, hay là quan Trấn thành, chg̉ ph̉ làm như Thầy cả khác, vì ng̀ là kẻ sang trạo᷃, thì ph̉ có 4. Thầy cả ngồi 4. gaóc, mà Thầy cả chính tiệc thì ngồi dưới cuối mồ, cu᷃̀ cứ lượt mà đi rẳy nước ph́ cu᷃̀ xông hương, thì cu᷃̃ như 5. lễ. Lại đến cuối năm 1787. là năm Cụ Luiz qua đời, thì Cụ Thiều Cụ Cuyền ở Roma mà về, cu᷃̀ đem tiền bạc về cho Cụ Luiz, vì họ hàng ng̀ gưởi sang, thì Vít vồ Khâm lại gưởi blả mà chg̉ dám tiêu. Ví bằng ng̀ còn sóu᷃ thì mọi năm mọi gưởi tiền bạc sang, mà mỗi một năm là 800. quan tiền.

Khi hai cụ ở Roma mà về, thì phải lên ở Tru᷃ linh, sao᷃ đến ngằy mòu᷃ 2. tháng 3. năm 1788. là ngằy giỗ đầu, thì chu᷃́ tôi xin Vít vồ Khâm cho hai Cụ về Đou᷃ biên, mà làm lễ mồ cho Cụ Luiz thì ng̀ chg̉ chối, một dặn rğ̀ khi rồi việc, thì lại ph̉ đưa ng̀ lên. Khi ấy bổn đạo Huện Nam chân cu᷃̀ Giao thủy lại kéo đến thì cu᷃̃ đou᷃ như ngằy cất xác, cu᷃̀ khi Vít vồ đến làm lễ mồ cho ng̀ là 3. lần, thì bổn đạo điều khaóc laóc.

Lễ Miſsa thì chu᷃́ tôi xin các Thầy cả Dào᷃ ta, cu᷃̀ Dào᷃ th́, và Bổn cuốc điều làm cho ng̀ nhiều lễ. Lễ mồ thì kể chg̉ xiết, vì khi đưa xác ng̀ rồi, thì còn để mồ ở nhà thờ Làng Đou᷃ biên một tháng, mà mọi ngằy điều làm lễ mồ cho ng̀, đến khi đã rồi tiệc ấy, mà Cô An đi làm phúc hết Huện Nam chân thì sang Giao thủy, từ cồn mới cho đến Cồn mèn, thì các họ điều xin lễ mồ cho Cụ Luiz, vì bổn đạo có lào᷃ nhớ nghĩa ng̀, chg̉ nhg̃ là cả và họ xin chu᷃, mà lại nhiều kẻ xin riêng cho ng̀, cho nên Cụ Đẩu nói rğ̀: Cụ Luiz chết thì Cố An ăn nhân mệnh, nghĩa là đc̣ nhiều tiền. Đến nam 1793. mà tôi làm Thầy cả cũng về Đou᷃ cường, Đou᷃ biên, cu᷃̀ Xứ đou᷃ mà làm lễ mồ cho ng̀, thì cu᷃̃ có kẻ xin, vì thấy tôi là ng̀ nhà ng̀, thì lại nhớ đến cou᷃ nghiệp ng̀.

Bấy nhiều sự tôi chép vào đây, để cho các Thầy hậu sinh đc̣ biết mà làm văn mồ cu᷃̀ giảng đám, vì còn trou᷃ cậy lào᷃ lành D.C.B. thương, mà lại đc̣ giở về Anam, thì làm việc cải táng cho ng̀, như lào᷃ tôi ước ao, cho đc̣ giã nghĩa ng̀, vì đã cơm nặng áo dằy từ bé đến blớn, thì là Cha linh hồn và xác, mà lại tin dùng, thì phú cho mọi sự của khinh vật trạo᷃ ở trao᷃ tăy m̀h, mà quên làm sao đc̣, cho đến nổi ng̀ đã phú tôi cho Cụ chính Tru᷃, mà Vít vồ Joao᷃ chửa biết mặt, thì đã biết tên, sao᷃ le khi chu᷃́ tôi làm việc đưa xác ng̀, thì có kẻ nói rğ̀, làm đoạn thì tăy áo quăy còu᷃, vì sợ để sự khó lại cho m̀h. Cho nên anh em chu᷃́ tôi ở lại Xứ ấy mà giúp Cố An thì ng̀ cu᷃̃ dùng tôi, thì Vít vồ Phê cu᷃̃ muốn bát chước, mà phú thác cửa nhà ng̀, cu᷃̀ bổn đạo Làng Bùi chu cho tôi, đến khi tôi bỏ mà đi, thì ng̀ nói vuối kẻ khác rğ̀: Thầy thấy Cụ Luiz cùng Cố An có dùng Thầy cả Bỉnh, thì Thầy cũng muốn dùng, sao᷃ chg̉ khá. Khen nhg̃ kẻ nói phạm đến Thầy Dào᷃ D.C.J., mà chg̉ khen nhg̃ kẻ kính chuộng, khen nhg̃ kẻ bất nhân, mà chg̉ khen nhg̃ kẻ có nghĩa. Sao᷃ le chg̉ thấy ai chê ou᷃ th́ Moyſses, vì trao᷃ Sấm Truyền có nói rğ̀: Ng̀ đã ở trao᷃ đền Vua Pharaó 40. năm, mà lại bỏ, vì thấy Vua ấy làm khốn cho dân Judeo, thì chg̉ muốn vui một m̀h, mà dân m̀h khaóc laóc, liền lên rừng mà chăn chiên cho Cha vợ 40. năm, đoạn mới đưa dân m̀h về đất Tổ Tou᷃, thì cu᷃̃ ph̉ đi đàng rừng 40. nam.

Năm 1787.

Là năm Cụ Thiều Cụ Cuyền ở Roma mà về, thì có thư Tòa th́ gưởi cho 2. Vít vồ bên Đou᷃ cu᷃̀ bên Tây rğ̀, ph̉ truyền chức cho ng̀ nhà Dào᷃ D.C.J. làm Thầy cả, vì thấy Cố Hậu đem ng̀ nhà m̀h sang chịu chức Roma, cho nên Vít vồ Khâm cu᷃̀ Vít vồ Joao᷃ mới bảo chu᷃́ tôi đến haọc, mà làm Thầy cả cho đc̣ làm phúc bổn đạo ta, như ý Tòa th́ dặy, thì chu᷃́ tôi đã thưa ng̀ hết mọi việc cho đến sự ăn uống, mà ng̀ đã dặy tỏ tường. Sao᷃ đến năm 1789. thì 2. Vít vồ ấy điều chết trao᷃ một tháng, cho nên ra lâu, vì thǵ giê᷃ nam 1793 thì Thầy cả Jacobe mới làm Vít vồ mà giở về Anam, vì Vít vồ thành Macâo, tên là José Marcellino truyền chức trộm cho ở nhà Thầy cả giữ việc Phalansa, thì Vít vồ Jacobe lại truyền chức cho Vít vồ Phê. Bấy giờ 2. Vít vồ ấy mới truyền chức cho 5. anh em chu᷃́ tôi làm Thầy cả, sao᷃ chg̉ cứ như ý Tòa th́, cu᷃̀ chg̉ giữ mlời như 2. Vít vồ trć đã hứa, liền sai đi làm phúc cho bổn đạo Dào᷃ th́, cùng Bổn cuốc, mà bỏ bổn đạo ta đói khát, cu᷃̀ bát bổn đạo ta chịu lụy Thầy cả m̀h, cu᷃̃ như Vua Pharaó bát con cháu ou᷃ Jacob làm tôi ng̀ nć Egypto, mà chg̉ nhớ đến cou᷃ nghiệp ou᷃ Jose, thì tôi mới bỏ nhà Bùi chu mà đi, là nğ̀ 20. thǵ 3. năm 1794. sao᷃ đã cuết sự ấy từ khi mới chịu 5. chức là ngằy mòu᷃ 4. thǵ 8. nam 1793., cho nên đã bàn trộm sự tóu᷃ quan viên bổn đạo Dào᷃ ta đến họp Đou᷃ biên giữa ngằy lễ sinh nhật D.C.J. năm ấy. Đến năm sau thì tôi mới ra mặt mà vào họp Hàng phủ Xứ thanh, cùng lên họp Hàng phủ ở trên Xứ bác và Xứ đuài, thì cu᷃̃ có quan viên Xứ đou᷃ Xứ nam lên Xứ Bác cu᷃̀ kéo ra Kẻ chợ mà lên Xứ đuài làm một cu᷃̀ tôi. Dù năm trć là năm 1793. thì Thầy Tru᷃, cu᷃̀ Thầy Nhân, và Thầy Lịch, mà năm sau là năm 1794. thì thầy Ngần đã trẩy sang Macâo mặc lào᷃, sao᷃ trao᷃ năm ấy khi quan viên Hàng Xứ họp ở Kẻ bạc, thì lại xin tôi trẩy, cu᷃̀ tuan làm tờ bầu, sao᷃ tôi thưa rğ̀ chg̉ lọ là ph̉ làm tờ, vì đã sẳn lào᷃ trẩy, khi chết thì anh em bổn đạo lần hạt 6. Tràng như thói đã lần cho các Thầy cả Dào᷃ ta mà thôi, vì Bề trên thì 7. Tràng, mà Thầy cả trọi thì 6. Tràng, Thầy già thì 3., các Thầy thì một, hay là hai, thì mặc đòi nhg̃ kẻ có cou᷃ trao᷃ Dào᷃. Vì việc trao᷃ Dào᷃ cu᷃̃ như việc nhà nước, mà thưởng kẻ có cou᷃, sao᷃ khi chg̉ có khua thi, thì biết haọc trò nào là kẻ thou᷃ thái, mà thì bằng yên, thì ai biết cuân lính nào là kẻ ṃ̆h bạo. Quan Vũ thần khi chg̉ đánh giặc, thì ai biết ng̀ là kẻ có tài na᷃ cu᷃̀ đảm đang, mà có cou᷃ vực nước. Dào᷃ D.C.J. khi chg̉ ph̉ sự khó, thì ai biết bổn đạo là kẻ có lào᷃ vuối Dào᷃, cu᷃̀ ai biết ng̀ nhà Dào᷃ là kẻ có lào᷃ trung vuối Thầy m̀h, chg̉ những là Cha linh hồn, mà lại phần xác, vì đã cơm nặng áo dằy. Hãy xem nhg̃ ng̀ nhà Mụ Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh trao᷃ nước Anam, khi chg̉ thấy Thầy m̀h sang nữa, vì Dào᷃ ou᷃ th́ Domingô đc̣ kiện, thì phô bà ấy liền cất gòu᷃ gánh mà sang ở bên Bổn cuốc, vì chg̉ muốn chịu lụy nhg̃ kẻ nghịch cu᷃̀ Thầy m̀h, ấy là nhg̃ đàn bà yếu đuối làm gươ᷃ cho ta đc̣ mặnh sức, mà chg̉ bát chước thì ph̉ xấu hổ, vì đc̣ cá bỏ nơm, thì ai chg̉ cười, vì có nơm thì mới đc̣ cá, mà cá ăn hay hết, thì nơm hãy còn. Chg̉ khác gì như cây, có cây mới có ngành, vì ngành ngọn bởi cây, mà gốc là cội rể.

Cho nên cuối thǵ 8. năm 1794. thì tôi vuối Thầy Liễn mới vượt hết 12. cửa biển mà ra đến phố An lang, đầu thǵ 10. liền trẩy sang nước Đại mh, mà cuối thǵ ấy liền đến Macâo, thì thấy có 3. Thầy, vì văn Lịch đã bỏ các bạn mà đi ở vuối Thầy cả Phalansa. Đến thǵ chạp thì tôi mới thuê Tầu cho đc̣ trẩy sang Gôa, là Tiểu Tây dương, cu᷃̀ là nơi có xác ou᷃ thánh Phanchicô Xavier hãy còn blọn vẹn, vì năm ấy có giặc Phalansa đón ngoài biển, cho nên Tầu Đại Tây dương chg̉ đến Macâo. Bấy giờ Vít vồ th̀ ấy là kẻ đã truyền chực trộm cho Vít vồ Jacobe, liền sợ tôi có tỏ ra chğ, thì làm ngăn trở, mà chg̉ cho Chúa Tầu Macâo chở tôi, thì Chúa Tầu thưa rğ̀, Tiền ng̀ ta thuyê thì tôi đã tiêu, mà chg̉ chở thì tôi biết lấy tiền đâu mà blả, thì Vít vồ ấy mới cho ph́ chở 2. ng̀, sao᷃ chg̉ đc̣ chở Thầy cả, thì tôi liền bảo Thầy Liễn trẩy vuối Thầy Nhân, cu᷃̀ phú hết tiền bạc cho hai Thầy ấy đem đi.

Đến khi 2. Thầy ấy đã trẩy rồi, thì tôi mới mượn tiền để lại cho Thầy Tru᷃ cu᷃̀ Thầy Ngần ở Macao ăn, mà tôi thì giở về Anam, mòu᷃ 4. thǵ 3. năm 1795. liền đến phố An lang, dù là thì Đỏu᷃ Lý cấm Đạo mặc lào᷃, sao᷃ ou᷃ Phủ Trinh là bổn đạo ta làm quan án 3. châu ngoài ấy, làm phiếu cho tôi về Kẻ chợ, lại có một phiếu Đỏu᷃ Lý nữa, là hai thì vững vàng. Sao᷃ khi tôi đến Kẻ chợ cu᷃̀ lên Xứ đuài, thì Đỏu᷃ Lý mới phải bát, liền lấy phiếu ou᷃ Đại Tuần Kiểm mà đi cả và Xứ nam Xứ đou᷃ Xứ bác, vì đàng sá thì khám xét mà bát ng̀ Đỏu᷃ Lý, cu᷃̀ bát ng̀ ou᷃ Huàng Vạn, vì mới thua trận đình tràng quán nghiên. Vả lại đou᷃ Tây điều có kẻ thù, mà miệng đàng lưỡi rắn, cu᷃̀ giang lưới tư bề như kẻ đi săn, vì khi tôi mới về đến giáp ải, thì Thầy cả Trác làm thư cu᷃̀ cho ng̀ đi rước về Vạn giữa, khi ng̀ nhà Cụ ấy đi tìm, mà thấy tôi ở trao᷃ Danh ou᷃ Án châu mà ra, cu᷃̀ trú ngoài Hàng phố một nhà vô đạo, mà chúa nhà ấy lại có lào᷃ cu᷃ kính, thì cu᷃̃ sợ, vì thì Đỏu᷃ Lý cấm Đạo, mà hai ng̀ nhà Thầy gặp nhău ở giữa đàng thì chg̉ dám chào, sao᷃ Thầy ấy ăn mặc mẫu Dào᷃ th́, cu᷃̀ đem đàn ou᷃ đàn bà kéo vào hàng ấy, cu᷃̃ như nhg̃ kẻ đi lễ mà vào lặy Cụ, cu᷃̀ đưa thư, và hỏi rğ̀, ng̀ có quen quan Án châu ru, vì chg̉ biết rğ̀ ou᷃ ấy có Đạo, Toi thưa rğ̀, giã ơn Cụ đã có lao᷃̀, sao᷃ chg̉ sang Vạn giữa đc̣ mà hầu ng̀, vì Thuyền đã dọn trẩy về trao᷃ quê, cu᷃̀ chg̉ làm thư thưa lại đc̣, vì đây là ở giữa đàng, thì chg̉ có nghiên bút. Nói sự ou᷃ phủ Trinh có lào᷃, vì mặc áo dài mùi sòu᷃ như quan nội giám, ra đứng cửa Cu᷃ đường mà rước, cu᷃̀ truyền quạt chè tức thì, và nói sự Đạo ta bây giờ trao᷃ quê nghẹt lắm, thì tôi ph̉ làm một cánh phiếu để cho Cụ trẩy về Kẻ chợ, mà chg̉ đợi cho tôi xin, vì có ý ấy, sao᷃ hãy còn nói sự ở Macao mà về, mà nghe rğ̀ ng̀ ra ngoài nằy thì đến thăm. Chg̉ nhg̃ lần nằy, mà lại lần trć, khi ou᷃ ấy làm quan Vũ phần sút mà về Kẻ chợ liền gặp tôi đi họp hàng phủ, tức thì liền truyền cho cuân Đàng trao᷃ vão᷃ lên Kẻ bạc cho chác. Sao᷃ chg̉ đc̣ cậy lâu, vì đang án 3. châu, là nửa Xứ An quảng liền ph̉ bệnh mà chết.

Khi tôi ở Xứ nam thượng mà xuống nam hạ cho đc̣ thăm Cố Định cu᷃̀ Cố An, thì 2. ou᷃ hãy còn ản ở nhà bổn đạo, mà đang khi tôi ở Cửa lác cu᷃̀ Cố An, thì Cụ Duệ liền đến, mà Thầy Bá thì đem thư Vít vồ Phê cho tôi, cho nên tôi chg̉ ở Cửa lác mà lên Đou᷃ cường, thì hai ou᷃ ấy lại theo lên Đou᷃ cường, bấy giờ tôi liền trẩy sang Hà lạn, chg̉ ph̉ là sợ, vì khi trć cu᷃̃ là con một nhà cùng nhău, sao᷃ bấy giờ như thủy thì khắc nhău vuối hỏa, cu᷃̀ có làm thư thưa lại, vì thầy Bá vật nài, mà chg̉ khó thưa, vì ng̀ nói nhg̃ mlời ngọt ngào rğ̀: Cha nghe tin con đã giở về Anam thì Cha mừng, sao᷃ Cha tìm đến nơi con ở thì khó, mà con đến nơi Cha ở thì dễ như khou᷃, thì xin con hãy đến thăm Cha. Thưa rğ̀: Tôi chg̉ đáng là con, sao᷃ bởi vì Đức Thầy xưng m̀h là Cha, thì tôi mới dám nói là con, con đã về đây, sao᷃ còn bận việc, chg̉ tŕc thì sau, khi con xao᷃ việc, thì sẽ đến hầu. Cu᷃̀ sai ng̀ nhà tôi lên đòi sách các Thầy mượn ở trên Tru᷃ linh cho ra đọu᷃ đạt, vì nghĩ rğ̀, Vít vồ Macao đã làm ngăn trở mà chg̉ trẩy đc̣ thì giở về mà ở Anam. Khi tôi ở Hà lạn mà sang họ Man đời, thì tại thấy thư Cụ Khiêm, thì cu᷃̃ một ý ấy, vì có kẻ bảo ng̀ khuyên tôi chg̉ khou᷃, mà ng̀ nói làm vậy.

Đến sau đã lâu mà Vít vồ Phê chg̉ thấy mặt tôi, cu᷃̀ biết rğ̀ lại trẩy, thì mượn dịp khi truyền chức cho Thầy cả ở nhà thờ Kiên lao, thì bảo bổn đạo ai thấy tôi đâu thì bát lấy cho m̀h. Mlời ấy có sâu độc, vì mở đàng cho ng ta phạm tội, sao᷃ tôi đã biết trć, vì ou᷃ Trụm Tri ở Làng Thươ᷃ điền, là khôn ngoan cu᷃̀ đã tuổi tác, chỉ đến tìm tôi mà nói có một việc rğ̀: Xin Cụ ph̉ giữ m̀h, vì khi Dào᷃ th́ giết Lẻ Ngôn, thì m̀h thấy Thầy cả Lương ở trao᷃ truyền cuân ấy mà ra, đến sau ou᷃ ấy hỏi rğ̀ khi cuân ấy giết Lẻ Ngôn thì Cụ đi đâu, Cụ ấy thưa rğ̀, Thầy đi kẻ liệt. Sao᷃ tôi đã đến đấy vuối Cụ Luiz nh̀ lần, cu᷃̀ đã giúp một đứa bổn đạo Dào᷃ th́, là kẻ giết Lẻ Ngôn, cho nó xư᷃ tội khi khi mao᷃ sinh thì, cu᷃̀ biết nhiều truyện khác, như rğ̀: Lẻ Ngôn quê ở Xứ thanh, cu᷃̀ là ng̀ nhà Thầy Dào᷃ D.C.J. ra lấy vợ, mà ở Cồn ấy tŕc hết, cu᷃̀ kiện nhău vuối hai Xã Hà lạn cu᷃̀ Cẩm hà, là 12. Tôn, cu᷃̀ nhg̃ cuân dù xe Chúa Trịnh, sao᷃ Lẻ Ngôn là ng̀ khôn ngoan, mà Dào᷃ lại giúp cho, thì đc̣ kiện, vì dãi Cồn ấy chia ra làm mười phần, 4. phần đàng đầu thì thuộc về hai Xã, sao᷃ hệp, vì đấy nhg̃ bổn đạo thì tôi đã đến nhiều lần. Lẻ Ngôn đc̣ 6. phần thì khúc giữa cu᷃̀ đàng đuôi cho nên rọu᷃, 4. phần đàng đầu mà chia ra làm hai, thì gọi là Cồn Hà lạn, cu᷃̀ Cồn Cẩm hà, mà ai 2. Cồn ấy thì nộp canh quí về hai Xã. 6. phần Lẻ Ngôn thì gọi là Thương điền, mà bà Chúa Kính là vợ nhà cả Cóu᷃ thì ăn dân ấy, cu᷃̀ phú cho Thầy già Cảo thu canh quí mà đem nộp, sao᷃ ng̀ cứ sai Thầy Đạt Thây Lý, cho nên mới gọi là Phủ Đạt Thiêm Lý, cho trạo᷃ mặt bà Chúa Kính, vì nhiều lần các Thầy ấy ph̉ đem thuế đi nộp. Khi mới chặy đc̣ mặt dân, thì Bề trên Phan tóu᷃ các bổn đạo ta đến đáp đàng, cu᷃̀ phát lang cho mỗi một suất là 60. đòu᷃, có khi ng̀ cu᷃̃ ra đấy cu᷃̀ ngồi tréo mà xem, thì các bổn đạo hàng Xứ càng vui lào᷃ mà làm việc. Khi đã ra mặt dân, thì đâu đấy kéo đến ở, thì Lẻ Ngôn chia đòu᷃ điền cho, sao᷃ nhg̃ kẻ vô Đạo thì ph̉ chịu Đạo, mà bổn đạo Dào᷃ th́ ở Kiên lao, Trà lủ cu᷃̃ ra ở đấy, thì Dào᷃ th́ mới giúp cho Làng 4. nén bạc, là khi đã thành dân.

Đến khi bổn đạo Dào᷃ th́ có nhà thờ, liền rước Vít vồ Tuấn ra, mà chg̉ nói vuối Lẻ Ngôn, thì ou᷃ ấy phạt bổn đạo Dào᷃ th́, cu᷃̀ hỏi Vít vồ rğ̀: Sao ng̀ đến đây mà chg̉ bảo cho tôi đc̣ biết trć, thì Vít vồ thưa rğ̀: Khi Vua Chúa đi đâu mà lại ph̉ nói vuối ai. Ou᷃ ấy lại nói rğ̀: Khi Nhà Vương ngự đi Xứ nào cu᷃̃ truyền cho quan Trấn Xứ ấy được biết, để mà dọn đàng cu᷃̀ sám sửa đi rước, sao᷃ ng̀ đến đây chg̉ bảo tôi cho biết, để mà dọn đàng cu᷃̀ đi rước, cho ra trạo᷃ mặt ng̀, mà khỏi mất tiếng tốt tôi, vì tôi là Chúa đất nằy, mà khi ng̀ đến thì tôi chg̉ biết.

Hai ng̀ cải nhău làm vậy, thì Vít vồ thua mlẽ, liền trẩy, bổn đạo Dào᷃ th́ đc̣ dịp ấy, thì làm chước dối blá Vít vồ, cu᷃̀ bỏ vạ cho Lẻ Ngôn, vì nó dọn thuyền mà chia ra làm hai bọn, mấy chiếc đưa Vít vồ thì trẩy trć, cu᷃̀ ra khỏi một độ, đoạn mấy chiếc liền theo sau thì reo rộ mà đuổi, mà bọn trć thì ra sức chèo chặy, cu᷃̀ nói rğ̀: Lẻ Ngôn theo mà bát Vít vồ, ng̀ nghe nó nói làm vậy, cu᷃̀ xem thấy thuyền reo rộ mà đuổi, thì ngờ là thật mà tin, liền cho nó tiền bạc để mà kiện vuối Lẻ Ngôn, kiện chg̉ đc̣ thì giết, vì thấy Lẻ Ngôn đã Lập 40. mẫu đất một khu, cu᷃̀ có ý truyền cho các bổn đạo Dào᷃ D.C.J. thì vào ở khu ấy, mà ai muốn vào ở đấy thì cu᷃̃ là bổn đạo Dào᷃ D.C.J., sự ấy thì ra Làng nước vững vàng cu᷃̀ gọn ghẻ, kẻo ở lộn vuối bổn đạo Dào th́ mà sinh ra nhiều điều, sao᷃ nó chg̉ muốn, vì ở ngoài thì vắng vẻ, mà vào ở đấy thì ph̉ thuộc về con chiên Dào᷃ D.C.J., mà Thầy m̀h chg̉ đc̣ vào đấy.

Ou᷃ Lẻ Ngôn đã biết rğ̀ bổn đạo Dào᷃ th́ thù m̀h, cho nên mọi đêm điều có bổn đạo ta đến canh giờ ở nhà m̀h, sao᷃ nó làm chước, thì cho một ng̀ ở trao᷃ Cuần anh ra trú nhà ou᷃ Lẻ Ngôn đêm ấy, đến khi đã hầu sáng, thì ng̀ ấy nói rğ̀: Thưa Hầu bây giờ đã sáng thì cho cuân canh về làm ăn. Ou᷃ ấy chảng biết chước nó, thì bảo về, cuân canh ra mà về thì hãy còn lờ mờ tối đất, sao᷃ xem thấy nhg̃ đầu nó nhô nhố mà nớp ở ngoài lũy, thì ngờ là lá khuai, liền ra đòu᷃ muối mà vải cát, là thói đã quen, kẻo khi đã nắng thì mồ hôi đổ ra mà nhaọc nhằn. Sao᷃ đến khi mặt Blời đã maọc lên độ một ngũ, thì mới thấy nó đánh mã la, mà kéo ra qua cánh đòu᷃ muối ấy, cu᷃̀ kêu lên rğ̀: đã đc̣ đầu Lẻ Ngôn, thì bổn đạo ta mới ngã cổ ra, vì đã canh gời Thầy m̀h thâu đêm cho đến sa᷃́, mà bổn đạo Dào th́ lại giết đc̣, cu᷃̀ đem đầu xuống thuyền, ấy là truyện cuân canh ou᷃ Lẻ Ngôn nói cu᷃̀ tôi, mà ou᷃ Trùm Tri thì nói rğ̀: m̀h thấy Thầy cả Dào th́ ở Thuyền ấy mà ra, như đã nói trć. Sự ấy dù kín nhiệm mặc lào᷃, sao᷃ đến ngằy phán xét sẽ tỏ ra. Ấy là sự nuôi ao᷃ tay áo, vì ou᷃ Lẻ Ngôn đã ghềy dựng cho nó, mà nó lại làm khốn cho ng̀, sự ấy chg̉ lâu, vì khi Bề trên Phan sai Cố Hậu về Roma lần trć, mà rước các Cụ về Anam, thì ou᷃ Lẻ Ngôn hãy còn sóu᷃, mà rước 9. Thầy cả Dào᷃ ta về Thương điền, cho đc̣ làm một tiệc lễ trạo᷃, đoạn thì Cố Hạu mới trẩy. Khi ou᷃ Lẻ Ngôn đã chết, thì Chính Quế là con cu᷃̃ qua đời, vì nên đậu. Cuận Mèo chg̉ oán blả ai, dù khi đc̣ làm quan Trều đình mà đi đáo᷃ Đồn, hay là khi đã đi làm giặc, mà đánh trận đc̣ ou᷃ Phươ᷃̀ ou᷃ Mãn, cu᷃̀ giở về Thươ᷃ điền, đoạn mới lên Tuần vường, sao᷃ khi giở về nhà quê, thì phát cho mỗi một ng̀ là một bát tiền, cu᷃̀ bảo rğ̀: ai có quê quan ở đâu thì về, vì thươ᷃ dân kẻo quan Trều đình làm hại, đoạn thì mới đốt nhà m̀h mà lên Tuần vương, sao᷃ chg̉ có đốt nhà nhg̃ kẻ giết Cha m̀h, h. là nhà ai, mà khi làm giặc, thì chg̉ có ăn thịt ngằy kiêng, cu᷃̀ chg̉ có bát đàn bà, mà khi chết thì ph̉ dấu còn lâu.

Lại có kẻ bảo tôi rğ̀ Cụ ph̉ giữ m̀h, kẻo dĩ chu tầm chu, dĩ mã tầm mã. Đến cuối thǵ 9. năm ấy, là khi tôi dọn trẩy lần thứ hai, thì lại đc̣ thư Vít vồ Phê gưởi cho, mà nói hạnh dữ, vì rğ̀: Buôn tiền buôn vải thì mắc vạ tự nhiên, cu᷃̀ đe sự m̀h sẽ tỏ ra cho Vít vồ Macao làm khốn tôi, để cho tôi sợ mà chg̉ trẩy nữa, sao᷃ kẻ đã cuết liều m̀h thì chg̉ sợ sự gì, mà Vít vồ Macao có sợ tôi, thì mới tìm đàng ngăn trở, mà sao tôi lại sợ ou᷃ ấy, đã biết rğ̀ khi đến địa phận m̀h, thì m̀h đc̣ giá họa, cu᷃̀ có ph́ bỏ vào ngục, sao᷃ chg̉ có ph́ giết, mà khi đã ra khỏi địa phận m̀h, thì ai mặnh nấy đc̣, vì khi ou᷃ ấy đã từ địa phận Macao, mà về nć Portugal, thì ở một vườn ngoài Kẻ chợ, mà một hai khi tôi gặp vào trao᷃ th̀, thì cu᷃̃ cải tăy đôi vuối ou᷃ ấy, mà ou᷃ ấy làm đí gì đc̣ ai. Bằng sự Vít vồ Phê nói rằng, Vạ ấy thì trao᷃ thế gian này có một ng̀ cu᷃̀ Đ. th́. Phapha giải đc̣ mà thôi, sự ấy là nói nạt nhg̃ kẻ u mê, hay là m̀h chg̉ biết mlẽ, vì chưng trao᷃ nước Đại m̆h chg̉ có dụng tiền Cảnh hưng. hay là Quang trung, thì tôi ph̉ chọn tiền Khang hi, Ung chính, Càn lao᷃ để mà tiêu dùng khi đi qua nước ấy, thì gọi là buôn tiền. Lại bạc Anam khi ấy thì 40 quan một nén, mà đem đổi bên Quảng đou᷃, thì chửa đc̣ 14. đòu᷃ pataca, vì nước ng̀ chg̉ có dụng nén, thì ph̉ đổi lấy đòu᷃ bạc mà tiêu dùng, mà khi tiêu dùng thì kể mỗi một đòu᷃ pataca, là một quan hai, h. là hơn kém một chút, vì có ngằy lên, có ngằy xuống, cho nên ph̉ mua vải kẻo ph̉ lỗ vốn nhiều, thì gọi là buôn vải, mà ph̉ vạ Excomunhao᷃. Sao᷃ le Dào᷃ th́ mua vác lĩnh về mà mượn con cái ou᷃ Phủ khang lộc ở Hiến nam bán, thì chg̉ có lỗi gì. Cũng như khi đám Quang Trung, mà đúc nén đem lên cho nó tế lễ, thì chg̉ ph̉ là sự rối. Hay là khi Cuận Mèo đưa Thầy cả Dào᷃ th́ ra Kẻ nam, thì chg̉ gọi là đi vuối giặc, sao᷃ le nó đưa Cụ Luiz lên Đòu᷃ xá mà chg̉ đc̣, cho nên ng̀ ph̉ ra ngoài phố, vì chg̉ dám vào đâu, thì gọi là đi vuối giặc, mà đe sự cáo Toà thánh, sao᷃ chg̉ dám cáo, vì ng̀ nói rğ̀: Nó nó cáo tôi, thì tôi sẽ cáo nó đã cho súng. Vì khi ng̀ xem thấy súng Phương Tây, thì lấy làm lạ mà hỏi, thì Cuận Mèo thưa rğ̀: Cụ chính Phê cho m̀h. Ấy là giúp nó làm giặc.

Bên bổn cuốc thì Phalansa ca᷃̀ng gia tinh thần, vì muốn đến họ Hàng bè Kẻ chợ mà họ ấy chg̉ chịu, đến khi thấy tôi làm lễ ở nhà thờ ấy thì rğ̀ có vạ, sao᷃ ví bằng m̀h có đc̣ làm lễ ở nhà thờ ấy thì chg̉ có vạ. Ấy vậy ph̉ biết Lề luật khi Vít vồ địa phận, hay là Đưc th́ Phapha có gieo vạ cho nhà thờ nào, thì ph̉ có tờ dán ở ngoài cửa, để cho thiên hạ đc̣ biết, chg̉ nhg̃ là Thầy cả chg̉ vào đấy mà làm lễ Miſsa, mà lại bổn đạo cu᷃̃ chg̉ vào đấy mà cầu nguyện, sao᷃ nhà thờ Hàng bè thì chg̉ thấy tờ gieo vạ dán ngoài cửa, cho nên tôi làm lễ, cu᷃̃ như nhà thờ Đồn dưới Kẻ sặt, thì tôi đến vì là bổn đạo Dào D.C.J., mà từ khi họ ấy làm nhà thờ mới cho đến bấy giờ, thì chửa có làm ph́, cho nên tôi làm ph́ nước ph́ trć, rồi mới làm ph́ nhà thờ, đoạn mới làm lễ Miſsa. Khi Thầy cả Sen Dào᷃ th́ đến kẻ liệt trao᷃ họ ấy, thì bảo ng̀ nhà kẻ liệt ấy, đi lấy nước ph́, đến khi nó về, thì hỏi rğ̀: Nước ph́ ở đâu, nó thưa rğ̀: Nước ph́ Cụ Bỉnh làm, thì ng̀ dặy rğ: Dem đổ đi, nó hỏi rğ̀: Đổ đi đâu, thì ng̀ bảo ra᷃̀ng: Đổ xuống ao. Nó liền vơng như vậy, cu᷃̀ đi tìm nước ph́ Thầy cả Dào᷃ th́, mà chg̉ dám hỏi rğ̀: Ví bằng nước ph́ Thầy cả Bỉnh làm chg̉ nên, thì sao Cụ chg̉ dặy đổ xuống đất, mà lại bảo đổ xuống ao. Phép kiện điền thổ, khi quan chửa đoán, thì chg̉ đc̣ nhận lấy ruộng nương ng̀ ta mà làm, ph́ Đạo cu᷃̃ một mlẽ ấy, mà còn đang kiện nhau ở thành Roma, thì đã muốn đến, mà cấm Thầy Dào᷃ D.C.J. là kẻ đã làm phúc cho bổn đạo ấy xưa năy, chg̉ nhg̃ có trć Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo trao᷃ Làng Kẻ sạt, mà lại có trć Dào᷃ ou᷃ thánh Phanchicô, cu᷃̀ ou᷃ th́ Augutinh nữa. Sự cấm ấy, cu᷃̀ luận cho Dào᷃ th́ đc̣, thì làm thiệt hại bổn đạo, sao᷃ Tòa th́ đoán rğ̀ Tích luận Vít vồ Khâm thì phi đi, chg̉ nhg̃ là m̀h lại đoán cho m̀h, mà lại đã có nhg̃ chứng rành rành, sao᷃ hãy còn lào᷃ tham mà chg̉ biết xấu hổ, thì lại kêu, cho nên Tòa th́ mới truyền cho Vít vồ Joao᷃ bên Bổn cuốc tra xét lại mà đoán, sao᷃ chg̉ ai đứng kiện, vì Cụ Cần Cụ Luiz qua đời, chg̉ bao lâu thì Vít vồ Joao᷃ cu᷃̃ qua đời, thì tôi đến, vì Tòa th́ chửa đoán cho Dào᷃ th́ đc̣, thì hãy còn là bổn đạo ta. Lại nói ở Làng Kẻ sặt rğ̀: Cụ Bỉnh mới lìa khỏi gốc cây rạ. Có ý nói làm vậy cho bổn đạo ta lấy làm hèn hạ, cu᷃̀ u mê dốt nắt. Sao᷃ chg̉ ai dám hỏi rğ̀: Sao Vít vồ ng̀ chg̉ xét, mà lại truyền chức cho kẻ u mê. Bằng sự hèn hạ thì chg̉ ph̉ nao, vì các th́ Tou᷃ đồ cu᷃̃ là nhg̃ ng̀ làm nghề chài lưới, cu᷃̀ chg̉ dám hỏi rğ̀: Chớ thì các Thầy cả Dào᷃ th́ khi đến haọc Tru᷃ linh, hay là Bùi chu thì có ou᷃ nào khỏi cắt rạ, cuét nhà, rửa bát, cu᷃̀ làm bếp chğ. Ví bằng chg̉ thưa đc̣, thì nói rằng: Thầy cả Bỉnh chu᷃́ tôi khi đến haọc đấy cũng ph̉ làm bấy nhiêu việc, vì việc nhà Đức Chúa Blời chg̉ có việc nào là hèn, như D.C.J. đã rửa chân cho các Đầy tớ để làm gương. Sao᷃ le khi ng̀ làm bếp ở nhà Tru᷃ linh thì ph̉ bảo᷃ đùi một tháng, mà 2. Vít vồ cu᷃̃ đến thăm, vì thấy ng̀ chu᷃́ tôi ph̉ chịu sự khó ấy ở nhà m̀h, bởi vì làm bếp mà ra.

Lại nói sự Bổn cuốc, khi nhận lấy bổn đạo Kẻ chợ, thì giam nhg̃ kẻ làm mũ bằng, mà chg̉ cho xưng tội, dù nó đã kêu rằng, Khi trước Thầy Dào᷃ D.C.J. đã xét cho chu᷃́ tôi việc ấy, vì mũ bằng chg̉ chỉ một sự tế thần, mà lại rước quan Tiến sĩ về binh qui, thì cu᷃̃ chg̉ tha, mà rğ̀, rằy chg̉ còn rước quan Tiến ſĩ. Sao᷃ le trao᷃ nhà thờ m̀h thì nhg̃ roi son, hình như nghè miếu, mà khi đi kiệu ảnh, thì hình như nhg̃ kẻ vô đạo đi rước thần, thì bấy giờ cu᷃̃ chg̉ còn quan nhà hiến mà lấy mlẽ rğ̀ có roi son. Lại cho phép bổn đạo m̀h được mua chác, nấu nướng cu᷃̀ làm các việc, cho đến nhg̃ kẻ đơm xôi, thái thịt, đừng một sự bằy lên mâm mà đem đi cúng, vì kẻ nào làm việc ấy thì có tội mà thôi. Như thể ấy thì sao kẻ làm thuốc độc cho kẻ khác giết ng̀, cu᷃̀ kẻ lấy lửa cho kẻ khác đốt nhà ng̀ ta mà có tội, và khi ông th́ Bảo lộc chửa giở lại, mà giữ áo cho cuân Judeo khi ném đá ông th́ Estevao᷃ mà lại chép vào sách. Vả lại cấm bổn đạo Anam đàn ou᷃ chg̉ đc̣ mặc áo đàn bà mà làm trò, sao᷃ bổn đạo các nước Phươ᷃ Tây thì đc̣, mà làm trò quanh năm, vì trò nào thì ph̉ xuất hình ấy, để cho con mắt ng̀ ta đc̣ xem, có khi thì mặc áo Vua Contantino, cu᷃̀ D. th́ P. Silvestre, mà làm trò nào nói việc đàn bà, thì đàn ou᷃ phường trò ấy ph̉ mặc áo đàn bà cho ra đủ trò, sao᷃ ng̀ ta đã biết là sự giả hình chg̉ ph̉ là thật.

Sau nữa Phươ᷃ Tây cho nợ thì cu᷃̃ lấy lãi, mà chg̉ mấy khi mất vốn, cho nên Thầy Dào᷃ D.C.J. đã định cho bổn đạo Anam, khi cho nợ một quan, thì một thǵ là 15. đòu᷃, mà một năm thì 3. tiền, cu᷃̀ đã chép vào bài giảng mối tội, mà rğ̀ chg̉ đc̣ lấy quá lạm. Đến sau Vít vồ Dào᷃ th́ cu᷃̃ như Bổn cuốc, liền cấm bổn đạo cho nợ thì chg̉ đc̣ lấy lãi, sự ấy thì thiệt hại bổn đạo, vì kẻ có của thì chg̉ dám cho nợ, cho nên kẻ khó ph̉ đi lĩnh nợ kẻ vô đạo, cu᷃̀ làm đầy tớ ng ta, vì đã chịu ơn, thì ngằy giỗ nğ̀ chạp, nğ̀ tết nğ̀ nhất ph̉ đến, liền sinh ra rối, cu᷃̀ ph̉ một quan một thǵ một tiền, mà quá kì, thì lại nhất bản nhất tức.

Nhg̃ sự ấy cu᷃̀ sự khác thì làm xôn xao cho rối lào᷃ ng ta, như ngằy tết ph̉ năm kiêng thịt, thì một bên đc̣ ph́ ăn thịt, một bên thì khou᷃, cho nên có kẻ cu᷃̃ chèo thuyền sang bên kia sou᷃ mà ăn. Sao᷃ le ph̉ biết khi nước ta có Vít vồ chính thì ng̀ sẽ tha như nước Đại mh, vì 2. nước cu᷃̃ cứ tháng mặt Blang, mà tết như nhau thì thường ph̉ ngằy kiêng thịt, vì vào mùa chăy ngằy mòu᷃ 2. thǵ giêng. Cho nên dù khi trć các Vít vồ Kẻ chợ Bác kim, là nhg̃ Thầy Dào᷃ D.C.J., mà rằy thì nhg̃ Vít vồ Dào᷃ khác mặc lào᷃, sao᷃ le tết năm nào ph̉ ngằy kiêng, thì thăy thẳy điều cho ph́ bổn đạo Đại mh ăn thịt.

Tết Phươ᷃ Tây là lễ sinh nhật D.C.J., mà đầu năm là ngằy lễ Đặt tên, vì lấy thǵ mặt Blời. Sao᷃ 3. ngằy trć vào mùa chăy, là từ nğ̀ lễ cả 50. cho đến ngằy thứ 3. thì thiên hạ ăn uống chơi bời, mà thường gặp ph̉ ng̀ ăn chăy cu᷃̀ kiêng thịt mà kính ou᷃ th́ Matthia Tou᷃ đồ, thì các Vít vồ địa phận điều tha cho bổn đạo m̀h đc̣ ăn thịt ngằy ấy, mà ăn chăy thì đổi sang ngằy khác. Sự ấy chg̉ có cần, cu᷃̀ chg̉ có traọ᷃ cho bằng 3. ngằy tết Anam, vì nước ng̀ thì ăn thịt cho liên, sao᷃ le bổn đạo Anam có nhiều kẻ chg̉ mấy khi đc̣ ăn thịt, một trou᷃ cho đến ngăy tết, mà lại chg̉ đc̣ ăn. Dù mà nhg̃ kẻ thường ăn thịt mặc lào᷃, sao᷃ thói trao᷃ nước lấy 3. ngằy ấy làm traọ᷃, thì ph̉ đi mừng nhau, mà thết đãi ăn uống, có nhiều con cái đã có Đạo vì lấy vợ chòu᷃, mà Cha mẹ m̀h hãy còn khou᷃, hay là anh em họ hàng m̀h chửa có, mà thấy bổn đạo chg̉ đc̣ ăn thịt ngằy tết, thì lấy làm gương xấu mà chg̉ muốn đi Đạo, cu᷃̀ nói nhạo cười thì làm cho thẹn thò bổn đạo, mà lại cu᷃̃ có khi phải sự khó, như nam cấm Đạo mà ngồi vuối nhg̃ kẻ vô Đạo, hay là ở trć mặt nhg̃ kẻ cả, thì chảng giấu đc̣, vì biết m̀h chg̉ ăn thịt, thì là bổn đạo. Cho nên đáng tha cho bổn đạo Anam ăn thịt ngằy tết cu᷃̃ như nước Đại mh, vì là điều răn th́ Igreja buộc, thì th́ Igreja lại tha, mà các Thầy thuốc Phương Tây cu᷃̃ có ph́ tha cho kẻ liệt đc̣ ăn thịt nhg̃ ngằy kiêng. Nước ta chg̉ có thói ấy, sao᷃ khi con trẻ nên đậu thì Thầy thuốc cũng bảo ăn thịt gà cu᷃̀ cơm nếp, cho đậu nó giương, ấy vậy ph̉ ngằy kiêng thì cu᷃̃ đc̣ ph́ ăn, mà chg̉ có tội gì, sao᷃ le khi con trẻ ấy hồ nghi, hay là sợ sự tội mà chg̉ dám ăn, thì kẻ xem saóc nó cu᷃̃ đc̣ ăn một miếng để làm gương, cu᷃̀ bảo nó rğ̀ chg̉ có tội, cho nó ăn. Lại khi đàn bà có thai mà thèm thịt quá thì cu᷃̃ đc̣ ăn, kẻo hại con trao᷃ lào᷃, vì chư᷃ nhg̃ kẻ có thai mà thèm ăn gióu᷃ nọ gióu᷃ kia thì là khác thường, chg̉ ph̉ là như những kẻ khác. Có kẻ thì muốn ăn nhg̃ hoa quả hãy còn xanh cu᷃̀ chua chát. Có kẻ thì muốn ăn ngói, ăn đầu lốc, ăn trấu rấm bếp đã vàng vàng. Sự ăn ngói cu᷃̃ chg̉ có tội, vì thủy thổ khí hỏa cu᷃̃ là 4. khí trao᷃ Blời đất, D.C.B. dựng nên cho ng̀ ta đc̣ dùng, nếu khi ta uống nước, cu᷃̀ thở hơi ra thở hơi vào là ăn gió, cu᷃̀ nhg̃ kẻ hút thuốc mà nuốt khói là ăn lửa mà có tội, thì kẻ ăn đất mới có tội. Lại có kẻ nói rğ̀ ăn thịt rắn thì có tội, vì nó cám dỗ bà Eva, con rắn cám dổ bà Eva, chg̉ sóu᷃ cho đến đời Hòu᷃ thủy, mà ví bằng còn sóu᷃, thì cu᷃̃ chg̉ đc̣ vào Tầu ou᷃ Noe, thì ph̉ chết ngạt ở ngoài. Sao᷃ đừng ăn thịt nó nğ̀ kiê᷃ mà thôi, vì chư᷃ Phươ᷃ Tây cu᷃̃ nuôi rắn để cho kẻ liệt bệnh lao ăn. Mà nhà Dào᷃ ou th́ Bruno thì nuôi cái rùa, cái ba ba, cái ếch, cái nhái, để cho các Thầy ăn khi ph̉ liệt, vì đã khấn thì chg̉ ăn thịt lục súc. Sao᷃ hình tượng con rắn thì ta lấy làm gớm ghiếc cu᷃̃ như cái caóc, cho nên chg̉ dám ăn mà thôi. Phươ᷃ Tây ăn thịt con thỏ cu᷃̃ như ta, sao᷃ chg̉ dám ăn thịt ngựa, thịt lừa, thịt chó, thịt mèo, thịt chuột, vì lấy làm gớm ghiếc, sao᷃ trâu bò lừa ngựa, h. là con thỏ con mèo thì cu᷃̃ hình như nhău, chg̉ khác gì như ta ăn thịt ếch, mà chg̉ dám ăn thịt ngúe vậy, sao᷃ cu᷃̃ là họ nhà nó. Đã xao᷃ nhg̃ truyện ấy, thì bây giờ mới nói đến sự trẩy.

Đầu thǵ 10. năm 1795. thì tôi trẩy xuống Cổ dũng, mà thăm ou᷃ Chỉ huy Cuối, vì có lào᷃ khi trć, mà khi ấy lại muốn đưa tôi ra ngoài Phố làm một cu᷃̀ Mẹ ou᷃ Trấn Cổ dũng, sao᷃ tôi chg̉ đợi đc̣, vì đã gạt ngằy thì giã ơn ou᷃ ấy, mà rğ̀, tôi vội thì ph̉ trẩy Thuyền ng̀ bề ngoài. Ou᷃ ấy thấy nói làm vậy liền rğ̀: Tôi ph̉ đưa ng̀ ra mà dặn bảo Chúa Thuyền, liền sáp sửa hành ngơi, cu᷃̀ đem các cuân Đàng trao᷃ có Đạo đi vuối m̀h, khi đến nơi thì ou᷃ ấy hỏi quê quán cu᷃̀ tên tuổi, khi bà Chúa Lái đã thưa tên m̀h, cu᷃̀ làng Vạn giữa, thì ou᷃ ấy lại hỏi rğ̀ ở xóm nào, đoạn mới nói rğ̀: Tôi hỏi cho biết để mà giã ơn, vì tôi cu᷃̃ trẩy ra ngoài ấy, mà muốn đưa ng̀, sao᷃ ng̀ có việc vội thì trẩy trć, mà đi thuyền bà, thì xin bà đưa, cu᷃̀ xem saóc ng̀ cho hẳn hoi. Đoạn thì sáp hàng ra mà lặy, cu᷃̀ khó mặt, vì đọu᷃ lào᷃ thươ᷃ xót, sao᷃ tôi ôm lấy mà chg cho lặy, cu᷃̀ an ủy, và giã phô ou᷃ ấy. Bà Chúa Lái chg̉ biết ý nào, thì nói cu᷃̀ ng̀ nhà tôi rğ̀: Các ou᷃ Cụ khác thì sợ quan, mà ou᷃ này thì bạo. Ấy ta xem bổn đạo Đàng trao᷃ có nhớ mến Dào᷃ D.C.J. là thể nào, cu᷃̃ như cuân Đang trao᷃ đáo᷃ Vị huàng xuô᷃́ đám ou᷃ Tỏu᷃ Kẻ hóp, mà đến nói vuối tôi thì cũng khaóc, vì thầy Dào᷃ th́ lên khát quan Hầu Cậu ou᷃ Dô đốc Cảnh đem cuân xuống áp đám, kẻo Hàng phủ phá, phô ou᷃ ấy biết tiếng tôi cu᷃̃ đến đám ấy, liền vào thăm mà nói nhỏ sự kín ấy. Trao᷃ tiệc đám ấy có nhiều truyện hay, sao᷃ bây giờ ph̉ nói sự trẩy.

Khi Thầy tớ ou᷃ Chỉ huy Cuối đã lên đất, thì Thuyền ấy liền xuôi xuống chợ Cột, lại gặp một chiếc An lang cu᷃̃ vô Đạo, sao᷃ là bạn haọc vuối Thầy Liêm, thì tôi đi chiếc ấy, cu᷃̀ san ng̀ ra làm hai chiếc, khi dọn trẩy thì tôi cho 2. chiếc 2. con lợn, cu᷃̀ bảo rğ̀ đừng cúng vái, thì nó thưa rğ̀, ng̀ cho thì chu᷃́ tôi giết mà ăn, chg̉ ph̉ của chu᷃́ tôi mà chu᷃́ tôi cu᷃́ vái. Khi đến nơi thì Thuyền nào về Vạn ấy, đoạn Thuyền Vạn giữa mới chở đồ sang cho tôi, Thuyền An lang thì cạn đầu ngòi thì hãy còn xa, mà đợi nước lên thì khuye, cho nên hai Cha con Lái thuyền, hay là Thầy phù thủy ấy đưa tôi về cho đến nhà Thầy Liêm, vì ng̀ nhà hãy còn ph̉ ở lại trao᷃ hai chiếc Thuyền mà giữ đồ. Đến khi đã xao᷃ mà blả tiền cou᷃, thì hai chiếc điều chg̉ chịu lấy, mà khi đi thuyền thì có xem saóc, và cung kính hình như bổn đạo, vì D.C.B. mở lào᷃ cho, thì sói dữ ra lành.

Khi ấy cu᷃̃ có một thằng khách là kẻ đem thư cho Thầy cả Phalansa ở trao᷃ quê ra đấy, cho nên tôi chg̉ muốn trẩy sau nó, vì đã biết truyện Thầy Nang là ng̀ Cố Hậu ph̉ bắt, thì vì Tầu đi trć cáo Tầu sau. Cho nên giữa ngằy ăn chăy lể sinh nhật D.C.J. thì tôi liền trẩy, mà họ An lang giả làm cuân đi chém củi, mà đưa tôi một ngằy đang cho đc̣ giữ nhg̃ kẻ trộm cướp, vì nó đã có kẻ do, mà biết ngằy nào có khách ở phố mà trẩy, thì đón daọc đàng. Đến khi tôi đã đi đc̣ 3. ngằy đàng, thì quan nhà m̆h ngờ là cuân Tầu ô, liền khám xét gòu᷃ gánh, thì thấy nhg̃ vải thảm là của ngoại cuốc, sao᷃ lại thấy nhg̃ sổ sang cu᷃̀ thư từ như thói Đại mh gưởi cho nhău, là mưu chước Thầy Liêm đã lo liệu trć, thì nó liền tha, cu᷃̃ là một ph́ lạ mà D.C.B. đã thương.

Lại khi xuống thuyền ở cửa Giang khẩu mà lên Quảng đou᷃, thì cu᷃̃ đi làm một vuối ng̀ nhà quan, độ 15. ngằy trao᷃ một chiếc thuyền nho nhỏ, mà sao nó chg̉ biết tôi là ng̀ Anam, vì đi vuối ng̀ La phù cu᷃̀ ng̀ An lang thì nói tiếng Qua᷃̉ đou᷃, chg̉ ph̉ là tôi đi vuối ng̀ Tiều chiêu mà nó chg̉ hiểu tiếng, vì 15. Xứ trao᷃ nước Đại m̆h thì 15. tiếng nói, mà ng̀ Xứ nọ thì chg̉ hiểu tiếng Xứ kia. lại có khi có một m̀h tôi vuối nó ở trao᷃ thuyền mà thôi, thì nó cu᷃̃ chg̉ hỏi, cu᷃̃ là ph́ lạ, vì D.C.B. thương. Mà khi đến Tuần thì chg̉ ph̉ kham xét, cu᷃̀ chg̉ ph̉ nộp thuế, cu᷃̀ chg̉ ph̉ là trốn, vì Tuần nhà m̆h thì làm mẫu khôn ngoan, mà chg̉ trốn đc̣, cu᷃̀ là sự dễ dàng cho các Lái buôn, mà chg̉ ph̉ chực lâu, vì nhiều thuyền ghép lại mà làm nhà Tuần ở tren các thuyền ấy, có nhà trao᷃ nhà ngoài, cu᷃̀ kẻ bán hàng họ hình như trên đất vậy, sao᷃ Tuần thì cứ theo mặt nước, vì khi nước lên thì Tuần nổi lên, mà khi nước xuống thì Tuần lại theo xuô᷃́ cho đến lào᷃ sou᷃. Cho nên các thuyền buôn bán bao giờ đến đấy cu᷃̃ gặp Tuần, liền đậu vào đấy mà khuân đồ lên đánh thuế, mà chg̉ ph̉ nói lên xuống, h. là ăn quá lạm, vì đã có biển treo trć cửa Tuần như Lề luật trao᷃ nước, gióu᷃ ấy gióu᷃ nọ là bao nhiêu thuế thì cứ đấy mà nộp, khi bác cân thì tràng hạt cu᷃̃ kể là sư᷃̀ trâu, mà anh thì kể là đòu᷃. Sao᷃ le khi ấy tôi đi thuyền nhỏ như thuyền chài, liền đậu vào bên dưới Tuần, mà khi nó xuống khám thì thấy có đồ, sao᷃ cho nó một hai tiền thì thôi, liền trẩy.

Khi đến Qua᷃̉ đou᷃, thì thằng đem thư cho Thầy cả Phalansa đã đến trć, vì nó đi đàng chính, mà có một m̀h nên cháo᷃, tôi đi đàng rừng, cu᷃̀ chín mười ng̀ thì ra lâu. Cho nên khi tôi đến Qua᷃̉ đòu᷃ mà nói vuối anh ou᷃ Bảo lộc là Chúa nhà tôi trú rğ̀: Xin tìm Tầu Inglez đến buôn đấy cho tôi trẩy sang Phương Tây, kẻo ra th̀ Macao thì khó tìm Tầu, bằng sự ra ngoài ấy mà chg̉ trẩy đc̣, vì Vít vồ th̀ ấy làm ngăn trở thì đê trao᷃ dạ. Sao᷃ thấy giục giã phải ra Macao, mà chg̉ đc̣ ở Qua᷃̉ đou᷃, thì nghĩ rğ̀ vì nó làm ngăn trở, mà chg̉ muốn cho tôi ở Qua᷃̉ đou᷃, kẻo trẩy sang Phươ᷃ Tây, mà ra Macao thì như chuột vào cạm, vì đã có Vít vồ th̀ ấy giữ lấy tôi đấy cho phô Thầy ấy, sao᷃ hai lần trć tôi cu᷃̃ ở nhà ou᷃ ấy, cho đến một lần ở 15. ngằy khi giở về Anam, thì chg̉ thấy giục giả làm vậy. Sao᷃ sự ấy là ý D.C.B. Cho nên tôi trẩy ra Macâo đàng đất có 15. dạm, mà ph̉ đi 3. ngằy mới đến nơi, vì 3. lần ph̉ thăy đổi đò đưa mà đợi các khách quá giang, sao᷃ lần trć tôi đi thì có một nğ̀ một đêm, vì thuê một chiếc thuyền riêng thì cháo᷃.

Khi tôi đến Macao mà xem thấy Thầy Liễn cu᷃̀ Thầy Nhân, thì giật m̀h lên, vì cuần áo thì rách rới, mặt mũi thì võ vàng mà chg̉ biết ý nào, đoạn mới hỏi, thì các Thầy ấy thưa rğ̀: Chúng tôi đã đến Gôa mà Trình Đức Thầy, thì ng̀ chịu lấy chu᷃́ tôi ở trao᷃ nhà ng̀, cu᷃̀ tuan vai hai Thầy sang Anam mà tra xét, sao᷃ thấy thư Vít vồ Macao gưởi đến cho ng̀, mà nói rğ̀ xin bảo hai ng̀ Tunkim giở về Macao, thì m̀h sẽ lo liệu giúp. Cho nên Đức Thầy lại dặy chu᷃́ tôi giở về, cu᷃̀ cho ng̀ đưa chu᷃́ tôi sang thành Bombaim, mà đi Tầu Inglez, khi trẩy đc̣ 40. ngằy, liền gặp 6. chiếc kẻ cướp Phalansa, thì nó lấy Tầu cu᷃̀ lấy hết mọi sự chu᷃́ tôi, cu᷃̀ bát mà giam ở trên Tâu nó 3. ngằy, đoạn mới tha chu᷃́ tôi lên đất Malaca, thì một ou᷃ là ng̀ Holande làm phúc cho chu᷃́ tôi cuần áo mặc, cu᷃̀ ăn uống 20. ngằy, và xin Chúa Tầu Macao làm phúc mà chở chu᷃́ tôi về đây.

Bấy giờ tôi mới biết Vít vồ Macao đã dối blá Đức Thầy bên Gôa, mà lại làm ngăn trở, cho nên kẻ cướp Phalansa mới lấy hết của cải, vì D. Thầy th̀ Gôa chg̉ biết chước kẻ gian, liền tin thật mlời ấy, mà nghĩ rğ̀, ở Macao thì gần, mà Vít vồ ấy đã khất lấy, thì bảo giở về Macao cho ou᷃ ấy giúp, kẻo m̀h ở xa, mà lại ph̉ sai ng̀ đi tra xét thì khó lào᷃. Vì Vít vồ Gôa có trć hết mà cai cả và Oriente, đến sau mới có Vít vồ Cochim, Meliapore, Malaca, Granganor, Nhật bản, Macao, Bác kim, Nam kim. Bấy nhiêu địa phận Vít vồ thì ph̉ chịu lụy địa phận ArceVítvồ th̀ Gôa, mà nhg̃ Vít vồ Tòa th́, thì gọi là địa phận Vigario Apostolico, mà chg̉ gọi là địa phận Vít vồ, vì chg̉ ph̉ là Vít vồ chính đất ấy. Cho nên chg̉ buộc các Thầy cả trao᷃ địa phận Vigario ph̉ đaọc tên ng̀ trao᷃ Canon lễ Miſsa. Sao᷃ buộc các Thầy cả ở trao᷃ địa phận Vít vồ nào thì ph̉ đaọc tên Vít vồ ấy sau tên D. th́ Phapha trao᷃ Canon lễ Miſsa, mà cầu cho ng̀.

Khi tôi đến Macao mà chửa kịp nghỉ nhaọc, thì Vít vồ th̀ ấy đã cho ng̀ đi đòi đôi ba lần, cu᷃̀ dỗ dành nhiều điều, như rğ̀, muốn ở nhà ng̀, h. là nhà Dào᷃ nào, thì mặc ý chọn, kẻo ở nhà ng̀ ta thì có đàn bà con trẻ, cu᷃̀ rğ̀ ph̉ làm tờ giao, giở về Anam, thì đã tỏ ra miệng đàng lưỡi rắn, mà hai bên điều lừa nhău, vì tôi cứ nói ơ hờ, cu᷃̀ gọt đuôi sam đi, thì chg̉ đc̣ đi qua nước Đại m̆h nữa. Cho đến khi ou᷃ ấy lại hẹn rğ̀ ngằy lễ cả thứ 1. mùa chăy, là mòu᷃ 6. thǵ giêng thì đến làm tờ giao, mà cứ hay là chg̉ cứ, thì ng̀ sẽ lấy ph́ thẳng, như mlời Vít vồ Phê đã đe tôi khi trć ở Anam rğ̀: Vít vồ Macáo sẽ cứ phép thẳng.

Sao᷃ le tôi ra khỏi th̀ Macao, thì cu᷃̃ như trốn ra khỏi tù ou᷃ ấy. Vì mòu᷃ 4. là ngằy thứ 6. thì tôi đem 3. Thầy đi cu᷃̀, mà thuê một chiếc thuyền chở ra ngoài núi, gần núi Sanchao᷃ là nơi ou᷃ th́ Phanchicô Xavier đã qua đời, mà đậu đấy đấy 3. nğ̀ 3. đêm, có ý trou᷃ Tầu Ingle ở trên Qua᷃̉ đou᷃ mà xuống, thì chặy qua đấy. Đến sáng ngằy sớm nğ̀ mòu᷃ 7. thì xem thấy một lũ 6. chiếc chặy xuống, bấy giờ thuyền chu᷃́ tôi liền chèo cu᷃̀ kéo cánh, mà chặy ra đón đàng đầu lũ ấy, cu᷃̀ đã hỏi 5. chiếc điều chg̉ chịu chở. Sao᷃ hãy còn trou᷃ cậy, liền chèo đến chiếc sau hết mà hỏi, thì Chúa Tầu ấy chịu lấy chu᷃́ tôi mà chở về Phươ᷃ Tây, là sự ph́ lạ, vì khi ấy chg̉ có gió, thì mới theo đc̣ mà hỏi, khi lên Tầu thì đã hầu nửa ngằy, mà lại chặy xuống Macao, thì cứ đi rì rì, cho nên hãy còn lo, sao᷃ đến tối liền thổi gió lên mà chg̉ còn trou᷃ thấy Macao nữa, thì mới mừng. Đến ngằy hẹn mà chg̉ thấy tôi, thì ou᷃ ấy mới tráng mắt ra như cửa th̀ Macao.

Đến ngằy 12. tháng 3. liền ph̉ phao᷃ ba bão táp hai ba đêm ngằy, thì các Tầu bạt đi một chiếc một phương, cho đến ngằy mòu᷃ 2. thǵ 4. thì lại gặp nhău một núi ở giữa biển, tên là Ilha de Santa Helena, vì đời trć khi Portuguez qua đấy mà thấy núi ấy giữa ngằy kính bà th́ ấy, thì lại đặt tên núi ấy là tên ng̀, là năm 1502. Chung quanh thì nhg̃ biển khơi, mà ở giữa thì maọc lên núi ấy, hình như một cái tháp, dù sáo᷃ tư bề cho liên, thì cu᷃̀ chg̉ có mòn, h. là lở xuống. Đo chu᷃ quanh cả và núi ấy thì 13. dạm, từ núi ấy mà vào cho đến đất Phương nam thì 350. dạm, mà sang cho đến đất bên thế giái mới thì là 510. dạm. Núi ấy cu᷃̃ là nơi đã đằy thằng Bonaparte, là đứa đã làm Vua nước Phalansa, cu᷃̀ bát Đ. th́ Phap., và làm giạc cu᷃̀ cả và Phươ᷃ Tây, cho nên nam 1814. thì Thượ᷃ vị Ruſsia cu᷃̀ các nước đã bát nó mà đem đi đằy ở núi Elvas gần Italia, mà đặt Vua Luiz lên trị, sao᷃ Phalansa chg̉ muốn, thì lại đi rước nó vê, mà đuổi Vua m̀h đi, cho nên nam 1815. thì Thượ᷃ vị Ruſsia lại ph̉ thân chinh lần nữa mà đến nước Phalansa, cu᷃̀ bát Bonaparte, và lại vực Vua Luiz thứ 18. lên, cu᷃̀ để 15. vạn cuân lại trao᷃ th̀ Paris 4. năm cho đc̣ giữ Vua Luiz, mà Bonaparte thì điệu đi giam ở núi Santa Helena, là nơi tôi đã nói cùng đã ở đấy 20. ngằy. Đến ngằy mòu᷃ 5. thǵ 5. nam 1821. thì Bonaparte mới chết, vì ph̉ bệnh lở hầu ra đã 15. ngằy. Cho nên Phalansa chg̉ còn trou᷃, vì Cha đã chết, mà có một con blai, thì bà Chúa là mẹ nó đã đem con m̀h về nước Alemanha, mà ou᷃ nó đã phú cho Thầy Dào᷃ D.C.J. dặy dỗ, cho đc̣ làm Thầy cả, cu᷃̀ làm Vít vồ mà trị đất Ducado, thì cu᷃̃ như Vua, vì đã có thói ai trị đất ấy, thì ph̉ làm Vít vồ. Sự 3. Thầy Dào᷃ D.C.J. coi saóc dặy dỗ con trẻ ấy, thì đã có tờ in ra cho thiên hạ đc̣ biết.

Khi chu᷃́ tôi đến núi Santa Helena, thì gặp một chiếc Tầu Portuguez đi buôn Phương Thiên Trúc về qua đấy, thì chu᷃́ tôi liền sa᷃ Tầu ấy, mà khi giã Tầu Inglez, thì ou᷃ ấy lại blả cou᷃, vì có giúp việc buòm lạt, sao᷃ chu᷃́ tôi chg̉ chịu lấy cou᷃, cu᷃̀ giã ơn ou᷃ ấy, vì đã chở làm phúc cho chu᷃́ tôi. Ví bằng chu᷃́ tôi chg̉ gặp Tầu khác, thì Tầu ấy chở về nć Inglez, đoạn lại chở sang nước Portugal, vì gióu᷃ ng̀ nước ấy thì rọu᷃ rải, mà có lào᷃ thương xót, xem saóc cho ăn uống hẳn hoi, khi bệnh nạn thì thuốc men. Vì 3. Thầy thì có chặy ra chặy vào, sao᷃ tôi thì Chúa Tầu phó giảng chg̉ thấy mặt, vì lợm giạo᷃ buồn mửa thì cứ nằm, cho nên phô ou᷃ ấy bảo rğ̀ ph̉ ra ngoài cho thanh khí, đừng ở trao᷃ ấy mà chết, cu᷃̀ cho uống thuốc mửa, và truyền đao᷃ nước phần tôi thì gấp các kẻ khác, vì uống nhiều thì mới mửa khí đội ra. Vì ở biển khơi thì ph̉ chia nước cho từng ng̀, kẻo khi Tầu chg̉ chặy được, mà ph̉ thiếu nước uống thì chết khát. Cho nên nhiều lần ou᷃ th́ P.X.^er đã làm ph́ lạ ấy, vì khi thiếu nước uống mà khốn nạn, thì ng̀ bảo múc nước mặn lên cho đầy các thùng, cu᷃̀ làm một dấu Câu rút, thì nước ấy giở ra ngọt, lại khi uống còn dư, thì ng̀ ta giữ lấy mà đem về nhà thì chữa các bệnh.

Khi chu᷃́ tôi ở th̀ ấy mà trẩy Tầu Portug᷃., thì đi làm một cu᷃̀ 25. chiếc Tầu buôn Inglez, và một chiếc Tầu chiến Vua nước ấy sai đi rước, vì sợ kẻ cướp Phalansa nó đón chăng. Từ th̀ ấy mà về cho đến nước Portugal thì Tầu chặy 53. đêm ngằy, sao᷃ 8. ngằy thì Tầu chu᷃́ tôi đi ph̉ chặy một m̀h, vì các chiếc kia thì giẽ về đàng nć Inglez, cho nên Chúa Tầu Portuguez, cu᷃̀ các kẻ ở trao᷃ Tầu điều sợ, mà đaọc kinh cầu nguyện chu᷃ mọi ngằy, và khấn làm một tiệc lễ traọ᷃ mà kính rất th́ Đức Bà, thì đã đc̣ bằng yên. vì nğ̀ 20. thǵ 6. nước ta là 24. thǵ 7. nước ng̀ năm 1796. thì chúng tôi đến Kẻ chợ nước Portugal, là 6. tháng vượt biển mà đi 6. nghìn dạm đàng, thì chg̉ mất một đòu᷃ tiền nào, vì hai Chúa Tầu điều thương mà cho ăn uống. Sao᷃ 4. con trẻ Đại mh ở Macao mà trẩy sang Napoles, mà haọc cho đc̣ làm Thầy cả, thì đi Tâu Portuguez cho đến Kẻ chợ nước Portugal, năm 1822. như tôi đã xem thấy 4. ng̀ ấy, thì thuê Tầu hết một nghìn hai tram đòu᷃ bạc Pataca, là mỗi một ng̀ là 360. quan tiền, vì mỗi một đòu᷃ Pataca là 800. đòu᷃ tiền, ấy là Cụ giữ việc Tòa th́ ở Macao thuê cho ng̀ nước Khách. Sao᷃ ng̀ Phươ᷃ Tây đi Tầu thì còn hơn nữa, vì mỗi một ng̀ là 400. nghìn đòu᷃ tiền.

Còn bao nhiêu nữa thì hay xem sách Nhật Trình Kim thư, Cuyển thứ 1. là tiê᷃́ Anam ta, vì các Cuyển khác là tiếng nć ng̀, để cho mọi Đớng mọi bợc điều biết.

Ôn cố tri tân.

Nói truyện cũ cho ra sự mới, đời trć khi Dào᷃ D.C.J. mới Lập, thì nhiều Haọc trò bỏ Dào᷃ mà ra, cho đc̣ vào Dào᷃ khác, vì các Dào᷃ thấy nhg̃ Haọc trò Dào᷃ D.C.J. tốt lành thì dỗ dành. Cho nên ou᷃ thánh Phapha Pio thứ 5. mới ra Bulla mà trách quẩ cu᷃̀ đe sự phạt. Trách sự dỗ dành là lào᷃ tham lam, cu᷃̀ làm thiệt hại cho Dào᷃ D.C.J., và th́ Igreja, vì Dào᷃ D.C.J. đã chịu sở tổn mà nuôi ng̀, cu᷃̀ chịu khó nhaọc mà dặy dỗ thì mất ng̀, mà th́ Igreja thì thì thiếu kẻ đi giảng Đạo. Lại trách nhg̃ kẻ muốn ra rğ̀: đã cuết vào Dào᷃ D.C.J. cho đc̣ đi giảng Đạo, mà lại sợ khó nhaọc thì ra, cho đc vào Dào᷃ khác mà ngồi nghỉ ngơi. Khi Đ. th́ P. đã trách làm vậy, liền đe rğ̀: Nếu Bề trên m̀h chg̉ cho ph́ mà ra, cho đc̣ vào Dào᷃ khác, mà ai chịu lấy, cu᷃̀ kẻ dỗ dành, hay là bàn bạc, thì mác vạ Excomonhao᷃, mà vạ ấy khi khỏe ṃ̆h chg̉ ph̉ là gần chết, thì có một D. th́ P. cu᷃̀ Bề trên Gera Dào᷃ D.C.J. giải tội đc̣ mà thôi. Hoạc là Haọc trò đã khấn vào Dào᷃, mà lại muốn ra ở phần đời, thì Bề trên Gera có ph́ bát lấy, mà chg̉ bát đc̣, thì lấy ph́ quan mà bát điệu về nhà Dào᷃, cho đc̣ hãm mình đền tội. Bàng khi Bề trên m̀h cho ph́ ra mà vào Dào᷃ khác, nếu muốn vào Dào᷃ ou᷃ th́ Bruno, thì độ 3. tháng kể từ ngằy ra, mà muốn vào các Dào᷃ khác, thì mặc ý Bề trên m̀h định ngằy. Sao᷃ khi đã quá kì mà chg̉ vào Dào᷃ nào, thì lại ph̉ giở về Dào᷃ D.C.J. Còn nhiều điều khác, sao᷃ tôi nói tắt bấy nhiêu thì đã đủ.

Từ khi Đ. th́ P. ra Bulla ấy thì Dào᷃ D.C.J. mới được bằng yên, vì chg̉ ai dám dỗ dành, cu᷃̀ chg̉ ai dám chịu lấy, mà Haọc trò thì ra vững vàng, vì Bulla thì đáo᷃ liền làm một vuối Lề luật, để cho m̀h đc̣ xem thấy mọi ngằy trao᷃ hai năm khi mới vào thử Dào᷃, đoạn bới khấn buộc m̀h mà vào Dào᷃, thì chg̉ còn đổi ý nữa. Sao᷃ le trao᷃ nước Anam ta còn hỗn hào, vì nhiều kẻ còn dỗ dành, hay là ép uổng lào᷃ ng̀ ta, mà ng̀ nhà Dào᷃ D.C.J. thì chg̉ có vư᷃̃ lào᷃, chg̉ nói nhg̃ kẻ đã ở nhà Thầy từ khi hãy còn tráng răng cho đến khi đã bạc đầu, mà lại muốn ra lấy vợ con, mà rğ̀ m̀h yếu sức chịu chg̉ đc̣, chớ thì làm sao khi hãy còn bé, thì mặnh sức mà chịu đc̣ roi vọt đòn đánh, mà khi đã blớn thì chảng chịu đc̣ mlời Đớng Bề trên m̀h quẩ phạt, vì chưng thiếu sự nhân đức khiêm nhường, thì ra kiêu ngạo mà mê sự thế gian, cho nên mới bỏ nhà Thầy mà ra, thì ít kẻ làm gương tốt cho bổn đạo đc̣ soi, mà nhiều kẻ lại làm gương xấu cho bổn đạo bát chước, thì ph̉ lo, vì ng̀ ta đã nghe m̀h giảng giải khi trć, thì lại bát chước việc m̀h khi sau, vì nhiều kẻ u mê nghĩ rğ̀ thể ấy là phải mà chg̉ biết mlẽ, cho nên tôi chg̉ trách kẻ ra cho bằng kẻ làm gương xấu.

Hại thăy nhg̃ kẻ còn ở trao᷃ nhà Thầy Dào᷃ D.C.J., cu᷃̀ có ý giúp Dào᷃ cho đến chết, thì mới haọc làm Thầy cả để mà làm phúc cho bổn đạo m̀h, mà lại bỏ bổn đạo m̀h, cho đc̣ đi làm phúc cho bổn đạo kẻ khác, vì Dào᷃ th́ Bổn cuốc chg̉ thiếu gì Thầy cả, mà lại ph̉ đi làm phúc giúp. Chg̉ khác gì như làm phúc cho kẻ phú quí, mà chg̉ làm phúc cho kẻ khó khăn, thì trái mlời trao᷃ kinh Evan. vì D.C.J. dặy làm phúc cho khó khăn, mà chg̉ dặy rğ̀ làm phúc cho kẻ phú quí, vì kẻ phú quí đã có của nuôi m̀h, mà kẻ khó khăn thì thốn thiếu. Ví bằng có ai cãi mlẽ ấy mà nói rğ̀ Dào᷃ D.C.J. đã mất thì ph̉ chịu lụy Vít vồ, thì ph̉ biết, bởi vì Dào᷃ D.C.J. đã mất, cho nên Tòa thánh mới nhận lấy con chiên Dào᷃ D.C.J. làm con chiên m̀h, mà phú cho Vít vồ cai thăy vì m̀h, cùng dặy Vít vồ ph̉ truyền chức cho ta làm Thầy cả, mà làm phúc cho con chiên Dào᷃ D.C.J., là con chiên Tòa th́, mà chg̉ dặy Vít vồ truyền chức cho ta mà đi làm phúc cho bổn đạo Dào᷃ th́ hay là Bổn cuốc, vì Tòa thánh đã biết phô Thầy ấy có nhiều Thầy cả, mà ta thì thốn thiếu, như Cố Hạu cu᷃̀ Cụ Thiều Cụ Cuyền đã kêu sự ấy, thì Tòa th́ mới truyền cho Vít vồ làm vậy. Vả lại khi ta đi haọc làm Thầy cả thì có một ý làm phúc cho bổn đạo ta, mà chg̉ có ý làm phúc cho bổn đạo Dào᷃ thánh cu᷃̀ Bổn cuốc, cu᷃̃ như ý Vít vồ Khân, cu᷃̀ Vít vồ Joao᷃ đã giao, h là đã hứa. Đến sau thì đã truyền chức đoạn, thì Vít vồ Phê cu᷃̀ vít vồ Jacobe mới chg̉ vơng mlời Tòa th́, cùng chg̉ cứ như ý hai Vít vồ đã qua đời, thì là trái ý ta, mà sự trái ý cu᷃̀ trái mlời giao thì chg̉ có buộc, thí dụ kẻ lấy vợ chòu᷃ đã giao lấy con chị, là đứa tốt lành, mà lại gả con em là kẻ xấu xa, thì ai chịu lấy, vì trái ý m̀h. Bởi đấy thì ou᷃ Jacob đã ph̉ chịu khó nhaọc, vì sự dối bla cu᷃̀ lào᷃ tham lam Laban, trước thì đã giao rğ̀ chăn chiên cho mình 7. năm, thì m̀h gả bà Rachel cho, đến khi ăn cưới mà đưa dâu, thì lại bảo bà Lia là chị đi thăy em, mà ou᷃ Jacob chg̉ biết, vì đến ban đêm, đến khi ng̀ biết liền trách Cha vợ rğ̀: dối bla, thì Laban dỗ dành rğ̀, hãy để vậy mà ăn cưới 7. ngằy cho xao᷃ tiệc này, đoạn sẽ hăy. Đến khi ăn cưới đã xao᷃, thì Laban lại dạm rğ̀, có muốn lấy bà Rachel, thì ph̉ chăn chiên cho m̀h 7. năm nữa là 14. nam, vì ng̀ muốn lấy bà Rachel thì hơn. Cho nên trao᷃ 7. năm ấy mà bà Lia đã sinh đc̣ 6. con, thì chửa đc̣ lấy bà Rachel, đến khi đã lấy mà bà ấy sinh ra ou᷃ Jozé, thì ou᷃ Jacob ph̉ trốn Cha vợ mà về đất Tổ Tou᷃, vì Laban hãy còn lào᷃ tham mà bát ng chăn chiên cho m̀h, dù chia, sao᷃ muốn lấy phần hơn.

Ấy ta xem sự tham lam thì sinh ra dối bla, cu᷃̃ như các Dào᷃ khi dỗ dành Haọc trò Dào᷃ D.C.J., thì nói rğ̀: Hãy ra, mà vào Dào᷃ m̀h, vì chg̉ ph̉ xin ph́ Bề trên. Cho nên Đ. th́ Phap. mới ra Bulla mà trách quẩ nhg̃ mlời rất nặng, vì sự tham lam, chg̉ nhg̃ là sinh ra dối blá, mà lại mất sự nhân đức cou᷃ bằng, vì muốn lấy của ng̀ ta, mà của cu᷃̃ như ng̀, sao᷃ ng̀ thì traọ᷃ hơn của. Ta chg̉ nên nghe kẻ dỗ dành, vì chg̉ ph̉ là con trẻ, cu᷃̀ chg̉ nên sợ, vì Vít vồ chg̉ có ph́ giết ai, mà vạ thì chg̉ có, đời trć cu᷃̃ có ou᷃ đã gieo, sao᷃ D.th́.P. đã trách quẩ, vì nć Anam hãy còn vô Đạo, dù có nhiều bổn đạo mặc lào᷃, sao᷃ Vua Chúa chửa biết Đạo, thì gọi là nước vô Đạo, cho nên th́ Igreja vì lào᷃ thươ᷃ xót mà chg̉ lấy ph́ cou᷃ bằng, cu᷃̃ như kẻ khi mới giou᷃̀ cây, thì hãy còn tưới nước, chg̉ ph̉ là như các nước Vua Chúa có Đạo, mà có vạ nọ vạ kia, cu᷃̀ nhiều nhà tù, chg̉ nhg̃ là giam bổn đạo khi lỗi sự Tin, mà lại bát Vít vồ cu᷃̀ Thầy cả mà bỏ vào ngục, vì sự bỏ kẻ liệt chết khou᷃, h. là sự khác. Sao᷃ khi đã hư thì cu᷃̃ chg̉ gieo vạ, một lấy lào᷃ lành mà trou᷃ cho nó giở lại, như Phalansa đã phá Đền thánh th̀ Roma, cu᷃̀ lấy hết của cải, và bát hai D. th́ P. điệu về giam, mà nhiều Vít vồ cu᷃̀ Thầy cả, và nhà mụ đã khấn, mà lại ra lấy vợ chou᷃̀, thì ng̀ cu᷃̃ chg̉ gieo vạ, cho nên một Vít vồ rối Đạo đã xưng m̀h ra, mà ăn năn giở lại cu᷃̀ th́ Igreja. Lại nć Hespanha thì đánh nhău vuối Vua m̀h đôi ba trận, cu᷃̀ phá các nhà Dào᷃ mà thu lấy của cải, thì D. th́ Phap. cu᷃̃ chg̉ gieo vạ, vì còn trou᷃ nó giở lại. Phương chi là ng̀ nhà Dào᷃ D.C.J. làm Thầy cả, mà chg̉ muốn làm phúc cho bổn đạo Dào᷃ th́ cu᷃̀ Bổn cuốc, thì có lỗi gì mà sợ Vít vồ Hespanho cu᷃̀ Phalansa. Sao᷃ tóm lại chg̉ ai hợp cu᷃̀ ai, vì ai cu᷃̃ muốn đc̣ ích m̀h, để cho ng̀ ta thương yêu mà thôi. Có một Cụ Trệu là kẻ đã chối đi Xứ Kiên lao mà làm phúc cho bổn đạo Dào᷃ thánh, sao᷃ Vít vồ xin rğ̀ hãy đi một năm cho bằng lào᷃ ng̀, mà khi đã đc̣ một năm, thì lại ép hơn nữa. Cho đến năm 1800. thì ng̀ chịu Tử vì Đạo, vì đời Vua Cảnh thịnh bát Đạo, cu᷃̀ điệu về Phủ Xuân là nhà quê ng̀ ở đấy mà giết. Ví bằng có phao᷃ chức th́ cho ng̀, thì chg̉ đc nhận lấy là th́ ng̀ nhà m̀h, mà ph̉ gọi là thánh chu᷃́ tôi, vì khi ng̀ ở Phủ Xuân thì là con chiên Dào᷃ D.C.J., mà khi ra Đàng ngoài thì là ng̀ nhà Thầy Dào᷃ D.C.J., vì Cố Hạu, cu᷃̀ Cụ Cần, và Cụ Tước đã nuôi, mà sự sợ ấy cu᷃̀ trái ý m̀h, thì chg̉ làm cho mất chức ng̀ là thánh giúp Dào᷃ D.C.J., vì chửa vào Dào᷃, thì chg̉ đc gọi là th́ trao᷃ Dào᷃. Bấy nhiêu mlời tôi nói thì. Tru᷃ ngôn nghịch nhĩ, sao᷃ đc̣ ích cho kẻ có lào᷃ làm việc mà sửa sang tính nết, cu᷃̃ như Độc dược khổ khẩu, sao᷃ làm ích cho kẻ liệt đc̣ đã bệnh, vì mlời nói phĩnh phầ cu᷃̃ như thuốc ngọt thì chg̉ chữa đc̣ bệnh ấy.

Sau nữa ph̉ biết th́ Igreja đã dặy chua vào Bài lễ ou᷃ th́ Estevao᷃, cu᷃̀ Lịch bổn đạo mà nói rğ̀, Ng̀ Tử vì Đạo trć hết, mà ou᷃ th́ Bảo lộc thì Tu hành trć hết, vì trć hết mà làm gương cho các th́ khác đc̣ bát chước thì trạo᷃ hơn, cu᷃̃ như chua rğ̀: ou᷃ th́ P. Xavier là quan Thây Phương đou᷃, vì Dào᷃ D.C.J. sa᷃ giảng Đạo Phươ᷃ đou᷃ sau ou᷃ th́ Thome, mà trć hết các Dào᷃, cho nên gọi ou᷃ th́ P.X. là Tou᷃ đồ thứ 2. Phươ᷃ India, mà Tou᷃ đồ thứ nhất Nhật Bản, vì khi ou᷃ th́ Thome sa᷃ gia᷃̉ Đạo thì nước Nhật Bản chửa có ng̀ ở, mà Phương India thì chg̉ còn ai nhớ đến sự Đạo, vì đã một nghìn rưởi năm, cho nên th́ Igreja mới phao᷃ chức cho ou᷃ th́ P.X. là quan Thây Phương đou᷃, vì có ng̀ sang giảng Đạo thì ng̀ ta mới biết, cho nên khi ng̀ sang mở Đàng, thì các Thầy Dào᷃ Đức Chúa Jesu theo Thầy m̀h sang trć hết, cùng đi làm một vuối ng̀ nữa, sau thì các Dào᷃ khác mới theo sang, như trao᷃ kinh đã đaọc, có kẻ cu᷃̃ chg̉ muốn nghe mlời ấy trao᷃ kinh ng̀, hay là muốn chối sự sáng mặt Blời làm sao đc̣, vì chư᷃ chg̉ nhg̃ là th́ Igreja có lào᷃ kính, mà phao᷃ chức cho ng̀ là quan Thầy, nghĩa là coi saóc cầu bầu cho Phươ᷃ đou᷃, mà lại bổn đạo thì ph̉ cậy trou᷃, ấy là ý th́ Igreja, cho nên nhà Tràng haọc Dào᷃ th́ cu᷃̀ Bổn cuốc ph̉ đaọc kính tối sáng mà kính ng̀, sao᷃ thì đaọc tiếng Latinh, mà bổn đạo chg̉ biết, cu᷃̃ như nhà cơm Tràng thành Paris có treo ảnh ou᷃ th́ P.X., vì các Thây cả Phalansa là nhg̃ Thầy cả bề ngoài, thì lấy ng̀ làm quan Thầy mà đi giảng Đạo Phươ᷃ đou᷃, ấy là Clerigos đời trć, sao᷃ đời nằy đã mạt thế, thì Clerigos Francezes cu᷃̃ như Frades Dominicos thăy thẳy điều chg̉ muốn cho bổn đạo đaọc kính ou᷃ th́ Ignacio, cu᷃̀ kinh ou᷃ th́ Phanchicô X.^er nữa, kẻo bổn đạo còn nhớ đến Dào᷃ D.C.J., Sự ấy là nghịch cu᷃̀ th́ Igreja, và trái ý Đức Chúa Blời, vì th́ Igreja đã chỉ cho ou᷃ th́ Phanchicô Xavier làm quan Thầy Phương đou᷃, thì các bổn đạo ph̉ cầu xin cu᷃̀ ng̀, dù mà Dào᷃ D.C.J. mất, sao᷃ chức ng̀ chg̉ có mất, vì th́ Igreja chg̉ có cất, mà các Thầy cả ở bên Phươ᷃ đou᷃ ph̉ làm lễ Miſsa bợc thượng mà kính ng̀, vì ph̉ đaọc kinh 8. ngằy trao᷃ lễ Miſsa, mà chg̉ cho bổn đạo đaọc kinh cầu nguyện cu᷃̀ ng̀, thì là trái ý th́ Igreja. Lại ý D.C.B. muốn cho tôi tá ng̀ sáng láng ở bên Phươ᷃ đou᷃ cho đến ngằy tận thế, thì giữ xác ng̀ hãy còn blọn vẹn, mà chg̉ có hư nát như xác các th́ khác, cu᷃̀ để ở trao᷃ nhà thờ khấn Dào᷃ D.C.J., nơi th̀ Gôa là đầu Phươ᷃ đou᷃, đến ngằy lễ ng̀ thì mới mở sang ra, để cho thiên hạ đc̣ xem thấy tỏ tường mà kính lặy cu᷃̀ cầu xin, còn các ngằy khác thì bổn đạo có kéo đến đấy mà cầu xin, cu᷃̀ lấy dầu đốt đèn ở trć mồ ng̀ đem về làm thuốc chữa các bệnh, sao᷃ chg̉ xem thấy mặt ng̀. Cho nên trao᷃ sách gọi ou᷃ th́ P.X. là mặt Blời thiêng lieng soi sáng Phươ᷃ đou᷃, chg̉ nhg̃ khi sou᷃́, mà lại khi chết cu᷃̃ sáng láng, vì hằng cứu lấy linh hồn và xác bổn đạo, khi sóu᷃ thì một m̀h ra mà đe đại cuân giạc Bodega, khi đến phá đất Piscaria thì nó liền chặy, khi ng̀ đã qua đời thì ng̀ gìn giữ th̀ Gôa là nơi có xác m̀h, vì mấy lần các nước miền ấy kéo đến mà đánh thì cu᷃̃ chg̉ đc̣. Lại khi giạc Holande baọc thành Macao thì cu᷃̃ ph̉ thua, vì th̀ ấy cậy trou᷃ ou᷃ thánh P.X. là quan Thầy Phươ᷃ đou᷃, thì đem dấu th́ ng̀ ra mà bắn, tức thì Tầu giặc liền chìm xuống biển. Cho nên rằy hc̣ là đến ngằy lễ ng̀, thì làm lễ trạo᷃ cu᷃̀ kiệu m̀h th́, và bắn súng cho đc̣ nhớ đến. Nhg̃ ph́ lạ ấy cu᷃̀ ph́ lạ khác bên Phươ᷃ đou᷃ thì ai kể cho xiết. Ấy vậy ng̀ thế gian chg̉ nên ghẹo các th́ ở trên Blời, vì trái ý th́ Igreja, và nghịch cu᷃̀ D.C.B., dù mà các th́ chg̉ muốn oán blả mặc lào᷃, sao᷃ D.C.B. chg̉ nhịn, như nước Phalansa chg̉ muốn nguyẹn kinh ou᷃ th́ Gregorio Phapha thứ 7., vì khi ng̀ còn sóu᷃ đã gieo vạ Excomonhão cho nước m̀h, mà m̀h chg̉ oán ng̀ khi sóu᷃ đc, thì oán ng̀ khi chết, cho nên khi đã phao᷃ chức th́ cho ng̀ rồi, mà các Thầy cả trao᷃ th́ Igreja nguyện kinh ng̀, thì m̀h chg̉ nguyện, cho nên nước m̀h đã ra hư. Mà quan Marques de Bombar khi đã phá Dào᷃ D.C.J. trao᷃ nć Portugal rồi, thì truyền cho kẻ làm Lịch dừng in tên ou᷃ th́ Ignacio vào, vì ng̀ là th́ Lập Dào᷃ D.C.J., cho nên m̀h chg̉ muốn cho các Thầy cả trao᷃ nước m̀h nguyện kinh ng̀, như th́ Igreja nguyện, vì ghét các con ng̀ ở thế gian, thì cu᷃̃ ghét Cha ở trên Blời. Sự ấy cu᷃̃ chg̉ đc̣ bao lâu, vì khi Vua Jose là Cha đã qua đời, thì con gái lên trị, vì chg̉ có con blai, cho nên quan ấy nghĩ rğ̀ Vua Cha là đàn ou᷃ mà ta còn làm chước dối blá phá Dào᷃ D.C.J. đc̣, phương chi Vua con là đàn bà. Liền đem các Lá khải vào Đền xin Vua hạ tự, Vua bà mới lên trị, sao᷃ đã biết nhg̃ việc quan ấy làm cu᷃̀ Cha m̀h, thì xem đi xem lại các Lá khải, cái nào nên ban cái nào chğ, rồi mới hạ tự, mà chg̉ cứ mlời quan ấy Tau. Khi đã xem đoạn liền hạ tự mấy Lá khải, còn mấy Lá khải thì chg̉ ban. Sao᷃ quan ấy nghĩ rğ̀ Vua bà chg̉ nhớ, thì ngằy khác lại đem vào, mà lộn vuối các Lá khải mới cho ng̀ hạ tự, sao᷃ Vua bà hãy còn nhớ, mà biết rğ̀ quan ấy làm chước mốc dối blá m̀h, liền thịnh nộ, mà truyền bát điệu đi đằy, cu᷃̀ sai cuân đưa ra khỏi Kẻ chợ kẻo dân ném đá mà chết, vì đã làm oan khốc ng̀ ta. Dân chg̉ oán quan ấy đc̣, vì đã có cuân nhà Vua đi đưa, liền vác Búa sắt ra mà phá tượng quan ấy ở quảng rọu᷃ trao᷃ thành, vì quan ấy đã truyền đúc tượng Vua Jose thì cỡi ngựa, mà tượng m̀h thì đư᷃́ chầu, lại từ ấy về sau thì chg̉ đc về Kẻ chợ, mà khi chết thì rất khốn nạn, vì lở cả và m̀h ra, cu᷃̀ để tiếng xấu m̀h lại đời đời. Sau nữa khi ou᷃ th́ P.X. giảng Đạo ở nước Nhật bản, mà cải mlẽ vuối nhiều Thầy tu, khi thua thì thăy thẳy điều rğ̀: Đạo Thích ca chu᷃́ tôi thì lấy bởi nć Đại mh, mà khi Thầy tu Đại mh có bỏ mà chịu đạo ng̀ giảng, thì chu᷃́ tôi cu᷃̃ bỏ mà chịu. Ngằy ngằy thì các Thầy tu Nhật bản cứ nói làm vậy, vì đời Vua Hán mi᷃nh đã sai quan Tần cảnh đi Sứ mà lấy kinh Đạo Chúa Blời ở bên Tây Phương, sao᷃ Sứ ấy đi đến giữa đàng thì lấy kinh Đạo Thích ca ở Phương Thiên Trúc mà giở về, cu᷃̀ Tâu Thượng vị rğ̀ m̀h đã đến Tây Phương mà lấy đc̣ 42. cuyển sách. Vua Hán m̆h tin mlời Sứ, thì theo Đạo Thích ca, cu᷃̀ truyền làm chùa chiền mà thờ bụt, thì thập bát cuốc chư hầu cu᷃̃ theo Đạo Thích ca như Thượng vị nhà m̆h. Cho nên ou᷃ th́ P.X. mới cuết vào nhà m̆h, vì suy rğ̀ chg̉ khác gì như quan đi đánh giặc, hc̣ bát đc̣ Tướng, thì cuân liền lai hàng mà chg̉ ph̉ khó nhaọc nữa, liền giở về India, là phươ᷃ Thiên Trúc cho đc̣ nói vuối quan Thăy vì Vua Portugal ở th̀ Gôa, để quan ấy sai Sứ sang Kẻ chợ Bác kim, cho m̀h đc̣ theo, vì khi ấy hãy còn cấm Tầu Phươ᷃ Tây vào buôn Quảng đou᷃. Khi ou᷃ th́ P.X. ở Nhật bản giở về đến núi Sanchão, là nơi các Tầu Portuguez trú đấy, cu᷃̀ là nơi ngằy sau ng̀ sinh thì, liền trẩy về th̀ Malaca, khi đi daọc đàng thì ng̀ nói truyện vuối các Lái buôn rğ̀: m̀h có ý vào gia᷃̉ Đạo trao᷃ nć Đại mh, sao᷃ le ph̉ sở tổn nhiều, mà chg̉ biết ai chịu cho, thì ou᷃ Jacobe là Lái buôn phú qúi, và khôn ngoan, cu᷃̀ nhân đức, và là kẻ có nghĩa cu᷃̀ ng̀, vì kính chuộng, liền khất lấy việc ấy để cho ng̀ đc̣ giúp linh hồn ng̀ ta trao᷃ nć Đại mh, như m̀h đã xem thấy ng̀ giúp linh hồn Nhật bản, vì nhiều ng̀ giở lại, thì rğ̀: Ng̀ vào nć Đại mh thì tôi xin đi hầu, mà bao nhiêu sự sở tổn thì tôi xin chịu, vì chiếc Tầu này tôi trẩy về mua đồ, cu᷃̀ chở ng̀ đi. Ou᷃ th́ P.X. nghe thấy làm vậy, thì giã ơn, cu᷃̀ nói sự về sau chửa đến rğ̀: Trao᷃ việc này thì ma quỉ sẽ làm ngăn trở, mà nói đi nói lại nhiều lần, thì ou᷃ Jacobe chg̉ muốn nghe, vì trái ý m̀h, thì ng̀ nói rğ̀ bây giờ ou᷃ chg̉ muốn nghe, sao᷃ đến sau ou᷃ sẽ tin. Khi về đến Malaca thì ou᷃ Jacobe trẩy sa᷃ nước Sunda mà mua hồ tiêu, cu᷃̀ sai giữ việc m̀h đem 3. vạn đòu᷃ bạc đi mua vaóc, mọi sự thì có ý sám sửa để cho ou᷃ th́ P.X. dùng trao᷃ nć Đại mh. Đến khi thầy tớ ou᷃ Jacobe đã trẩy đi mua đồ, thì ou᷃ th́ P.X. sang th̀ Gôa mà nói cu᷃̀ quan thăy vì Vua, rğ̀, mình muốn vào gia᷃̉ Đạo trao᷃ nć Đại mh, thì quan ấy ngợi khen, liền làm thư cho Thượng vị Đại mh, cu᷃̀ làm Sác chỉ mà sai ou᷃ Jacobe đi Sứ, cho đc̣ đưa ou᷃ th́ P.X. đến trć mặt Thượ᷃ vị. Bấy giờ ou᷃ th́ P.X. liền sai 3. Thầy trẩy sang Nhật bản làm một cu᷃̀ Sứ Vua nước ấy, vì đã theo ng̀ sa᷃ đấy. Lại làm thư về Roma, mà xin ou᷃ th́ Ignacio sai Thầy cả sang giúp, vì đã có nhiều bổn đạo, cu᷃̀ đặt Thầy cả Gaspar làm Bề trên ở th̀ Gôa mà cai Phươ᷃ Thiên Trúc thăy vì m̀h. Đoạn ng̀ mới trẩy đi Conlam, Comorim, Cochim mà thăm nhà Dào᷃, cu᷃̀ truyền thiết cho các Thầy. Khi ng̀ về đến Malaca thì thấy ou᷃ Alvaro là quan Trấn th̀ ấy đã bát lấy Tầu ou᷃ Jacobe, cu᷃̀ tháo lấy bánh Lái, vì khi trć quan ấy xin tạm ou᷃ Jacobe 10. vạn đòu᷃ bạc thì ou᷃ ấy chg̉ cho, thì oán blả làm vậy. Dù ou᷃ Jacobe đã có Sác chỉ nhà Vương sai đi Sứ, hay là ou᷃ th́ P.X. có Bulla thăy Đ.th́ Phapha, sự tham lam ấy làm gươ᷃ xấu cho cả và th̀ Malaca, vì quan ấy nhận lấy Tầu, cu᷃̀ của cải ou᷃ Jacobe, và sai ng̀ nhà m̀h chở sang núi Sanchão mà bán. Chg̉ còn mlẽ khác thì ou᷃ th́ P.X. ph̉ đi nhờ Tầu ấy, sao᷃ chg̉ có Sứ đi vuối m̀h, cu᷃̀ chg̉ có của ăn nữa, mà khi đến núi Sanchão, thì các Tầu Portuguez đến buôn đấy, hay là các Thuyền Khách điều chg̉ ai dám chở ng̀ vào Quảng đou᷃, dù ng̀ đã xin rğ chở m̀h đến giữa đàng thì bỏ lên đất, để cho ng̀ vào Quảng đou᷃ một m̀h, thì cu᷃̃ chg̉ dám, vì sợ quan bát đc̣ m̀h chğ thì ph̉ chết. Cho nên ou᷃ th́ P.X. lo buồn, vì chg̉ cứu đc̣ l. hồn ng̀ ta, liền ph̉ bệnh mà qua đời ở núi ấy. Sao᷃ ng̀ đã biết rğ̀ m̀h chết ở nć Đại mh, cu᷃̀ đem xác m̀h về Phươ᷃ Thiên Trúc, thì giã ng̀ ta mà nói rằng: Chg̉ xem thấy m̀h khi sou᷃́ ở đời nằy nữa. Cùng nói hai sự về sau thì đã thật chg̉ sai, một là khi ng̀ an ủy ou᷃ Jacobe, vì đã mất hết của cải, thì ng̀ nói nhiều lần rğ̀: Ou᷃ đã mất hết của cải ấy, vì mến D.C.B., thì lại đc̣ nhiều của cải khác hơn nữa. hai là khi ng̀ nói đến sự khốn nạn quan ấy, thì thươ᷃ mà khaóc laóc cầu cho, bởi đấy thì ng̀ chg̉ tỏ ra sự linh hồn ou᷃ ấy, một nói sự phạt phần xác. Chg̉ bao lâu thì thấy như vậy, vì Vua João thứ 3. máng tiếng rğ̀: Ou᷃ Jacobe chg̉ đc đi Sứ, mà lại mất hết của cải m̀h, thì Vua ấy liền thươ᷃̉, mà ban cho nhiều của cải. Ou᷃ Alvaro đang Trấn th̀ Malaca thì ra bệnh phao᷃, thì quan thăy vì Vua truyền thua lấy của cải, cu᷃̀ đáo᷃ lòi tói mà điệu về th̀ Gôa, sau mới điệu về nước Portugal, vì sự lỗi ấy, thì mất cuyền mất chức mất hết của cải, mà khi chết thì anh em họ hàng chg̉ nhìn, vì lở lang thối tha gớm ghiếc. Ấy là sự phạt kẻ chảng kính ou᷃ th́ P.X. khi còn ở thế gian, mà ngăn trở ng̀ làm việc lành cho nhg̃ kẻ chg̉ kính ou᷃ th́ P.X. khi đã ở trên Blời, mà ngăn trở bổn đạo làm việc lành đc̣ biết, vì là nghịch cu᷃̀ D.C.B., thì dù mà các th́ cầu cho thì cu᷃̃ chg̉ khỏi, như ou᷃ th́ P.X. đã biết sự phạt quan ấy mà cầu cho, thì D.C.B. cu᷃̃ chg̉ tha. Lại ph̉ biết khi ta còn ở thế gian nằy, thì có khi thịnh khi suy, mà kẻ suy thì đừng ghen ghét kẻ thịnh, kẻ thịnh thì đừng giằy đạp kẻ suy, như Dào᷃ D.C.J. có khaóc thì đã lại cười, mà các Dào᷃ khác thì hãy còn mếu máo, vì nć Phalansa thì phá hết mà chg̉ còn Dào᷃ nào, nć Hespanha thì các Dào᷃ cũng đã tan tác, nć Portugal thì các Thầy Dào᷃ còn đứng chân trao᷃ chân ngoài, mà chửa biết bao giờ bước ra khỏi cửa nhà Dào᷃ m̀h.

Hoạc là có kẻ nghĩ rğ̀ Đức Thầy Phê chg̉ ưa tôi, hay là tôi có lỗi gì trao᷃ nhà ng̀, mà ng̀ đuổi đi chğ. Hay là tôi có ghen ghét vì ng̀ yêu kẻ khác hơn tôi, cho nên tôi mới bỏ nhà ng̀ chğ.

Bây nhiêu sự thì chg̉ có, cho nên ph̉ tỏ ra làm chứng nhg̃ sự ng̀ thương yêu tôi, cùng tin dùng, thì thật là hơn các Cụ Dào᷃ ta, dù mà ou᷃ cũ hay là ou᷃ mới khi ấy thì cu᷃̃ chg̉ bằng tôi khi bấy giờ. Đã hay bất tri kì tâm, sao᷃ le quan kì dịch tác, mà sự yêu ấy thì các Thầy Dào᷃ th́ cu᷃̃ lấy làm lạ, phương chi là Thầy Dào᷃ ta, Trć hết là khi tôi mới đến, thì có một Thầy trao᷃ nhà Tràng Tru᷃ linh cu᷃̃ gọi như tên tôi, thì ng̀ truyền đổi tên khác mà để tên tôi, cu᷃̀ cấm các Thầy Dào᷃ th́ ở trao᷃ nhà ấy chg̉ đc̣ ai nói phạm đến chu᷃́ tôi, nếu mất lào᷃ chu᷃́ tôi, mà chu᷃́ tôi chg̉ ở, thì ng̀ đuổi kẻ ấy ra, sự ấy là sự kín nhiệm, sao᷃ tôi biết. Lại đang khi tôi haọc làm một cu᷃̀ các Thầy Dào᷃ th́ cu᷃̀ các Thầy Dào᷃ ta, thì ng̀ có một con sách cắt nghĩa chữa đỏ, liền cho tôi, mà chg̉ cho ai, cu᷃̀ bảo các Thầy rğ̀ ph̉ viết lấy, mà tôi thì khỏi viết, cu᷃̀ khỏi khó nhaọc, vì viết đc̣ con sách ấy thì ít là nửa năm. Đến khi D. T. Khâm đã qua đời thì hai Thầy ng̀ nhà ta nhg̃ ở Tru᷃ linh, mà tôi thì nhg̃ ở Đou᷃ cường, sao᷃ tôi biết thế cách làm cho ng̀ thương, vì mọi năm hẹ là đến ngằy lễ ou᷃ th́ Domingo, thì tôi lên xem lễ cho ng̀ thấy mặt, đoạn lại về. Đến năm Cụ Cuyền ra Xứ đou᷃, thì ng̀ dặy tôi đưa, vì đã quen ở Xứ ấy khi trć, cu᷃̀ đưa Cụ Cuyền đến Kẻ nam mà hầu ng̀, đoạn Thầy tớ chu᷃́ tôi lại về Cao mộc mà lễ linh hồn cu᷃̀ lễ các thánh. Khi ấy có tin 4. Cụ Dào᷃ th́ ở nước ng̀ mới sang, thì Cụ chính Phê ở Nam am liền giở về Xứ nam, cu᷃̀ vào qua Cao mộc mà tham Cụ Cuyền, thì tôi ra lặy mừng, cu᷃̀ chg̉ nói điều gì, vì nghĩ rğ̀ ng̀ dặy về Tru᷃ linh, sao᷃ ng̀ mỉn miệng cười, mà bảo rğ̀: Đã đưa Cụ Cuyền đến đấy, bây giờ có muốn lên Xứ Bắc mà tham Mẹ, hay là đi thăm Cụ Huy Cụ Liễu, thì Thầy cho ph́, đoạn sẽ về Tru᷃ linh, thì tôi liền vơng tức thì, vì đã sẳn lào᷃, ấy là khi đến ở vuối ng̀ thì lên Xứ bác hai lần, một lần ph̉ xin ph́ đi vì có việc, một lần ng̀ cho ph́ tự nhiêm, mà chg̉ ph̉ xin. Lần ấy tôi đi cho đến cuối năm mới về Tru᷃ linh, sao᷃ hẹ là ngằy tiết Anam, thì tôi cứ về Đou᷃ cường vuối Cố An, vì Tru᷃ linh thì cứ tiết nước ng̀, là từ lễ sinh nhật cho đến lễ 3. Vua, mà chg̉ làm tết Anam.

Thǵ 7. thǵ 8 năm 1792. ng̀ mở Sác Vít vồ, mà Cố An cu᷃ Cụ Đẩu sai ng̀ đem Trâu đến mừng, thì tôi cu᷃̃ chg̉ lên, vì đã cáo bệnh, mà đầu năm 1793. khi Vít vồ Jacobe ở Macao mà về truyền chức cho ng̀ thì tôi cu᷃̃ chg̉ lên, vì chg̉ biết. Đến ngằy lễ lá thì tôi mới lên Lục thủy mà hầu ng̀, thì ng̀ dặy về Bùi chu mà lễ Phục sinh vuối ng̀, sao᷃ đến sáng ngằy thứ 5. khi làm lễ Truyền phép rồi, thì blối lăng mà trẩy lên đồn Giao thủy, vì khi Vít vồ Jacobe cu᷃̀ Thầy cả Phalansa ở th̀ Macao mà về, thì Tầu đậu gần Cốt lâm thì lên đất ban ngằy, cu᷃̀ khuân đô lên bãi biển, mà có kẻ cáo, thì quan Chưởng luận biết, vì là Vũ phần suất Huẹn Giao thủy, thì đòi xin vaóc, mà đem vải Thiên Trúc lên, thì chg̉ chịu lấy, cu᷃̀ dức lác mắng mỏ, và đe loi sẽ xuô᷃́ khám xét, mà rğ̀ mới chở vaóc về hôm nọ, bán cho ng̀ ta cu᷃̃ tiền, bán cho tao cu᷃̃ tiền, mà lại chg̉ muốn bán. Cụ Duệ là kẻ nhg̃ lên Đồn, mà khi ấy thì sợ, vì thấy quan ấy nói ngát. Bổn cuốc thì đã bước rồi, mà để sư khó ấy cho Dào᷃ th́, thì Vít vồ ph̉ liều m̀h, vì đã già, kẻo nó tìm mà bát đc̣ ou᷃ còn trẻ chğ. Sao᷃ khi ng̀ lên thì cu᷃̃ có đồ lễ, cho nên nó nói rğ̀ tôi tha tội cho ou᷃ về mà làm lễ. ngằy kia tôi xuống Trà lũ thì sẽ vào qua đấy. Là nğ̀ thứ 7. dọn sóu᷃ lại, khi ấy tôi là kẻ canh nhà thờ, vì màn ảnh hãy còn để vậy. Đến khi quan ấy đã ăn uống đoạn liền ra xem nhà thờ, sao᷃ đáo᷃ cửa tối tăm, thì đi xem Hang đá ở nhà xích mốc, vì có đèn nến, đoạn thì bước.

Lễ phục sinh đoạn thì Vít vồ dặy tôi về nhà Tràng Tru᷃ linh, đến khi tôi đi thì vào trình ng̀ ở trao᷃ phào᷃, ng̀ tỏ ra rğ̀ Truyền 4. chức cho tôi, thì chg̉ ai biết, vì có một m̀h người vuối tôi, mà tôi cu᷃̃ chg̉ nói cu᷃̀ ai sự ấy, khi về đến Tru᷃ linh, dù đã biết rğ̀ mình chịu chức thì chg̉ ph̉ làm bếp, sao᷃ giả làm thanh mà nói vuối các Thầy nhà Tràng rằng: Bấy lâu tôi đi vắng, mà bây giờ đã về đây, thì xin các Thầy lại cắt vào phiên thứ để cho tôi làm bếp nước, thì các Thầy ấy thưa rằng: Hãy xin cho Thầy đc̣ khỏe ṃ̆h mà về vuối chu᷃́ tôi, đừng có lo sự bếp nước làm chi. Khi ấy Vít vồ đã trẩy sang Hạ linh sao᷃ hãy còn lo tích Chương luận vì chửa yên, thì Cụ Duệ thưa ng̀ rğ̀: Có một Thầy Bỉnh là quen ou᷃ Tú Thiều thì làm đc̣ việc ấy, vì ou᷃ Tú Thiều có con lấy Chưởng luận, thì ng̀ làm thư truyền cho tôi ph̉ xuống Làng Gòi, mà nói vuối ou᷃ ấy, cu᷃̀ tỏ ra rğ̀ khi tôi đi việc về thì sẽ chịu chức, bấy giờ các Thầy nhà Tràng mới biết, cu᷃̀ nghĩ rğ̀ tôi chửa biết thì bảo tin.

Khi tôi xuống đến nhà Tú Thiều, thì bà ấy nói rğ̀: ou᷃ ấy trẩy ra Kẻ chợ, sao᷃ chg̉ biết Thuyền còn đậu ở Đồn Giao thủy chğ. Liền làm cơm tức thì cho tôi ăn, vì đã trưa, đoạn mới cho ng̀ đưa tôi lên Đồn mà tìm ou᷃ ấy, thì lại ph̉ giở về cu᷃̃ một lối ấy, cu᷃̀ đi qua Làng Bùi chu thì mới lên Đồn đc̣, khi đến nơi thì đã khuyê, mà cầu thì nó đang đánh con quay mà cất đi, kẻo ai sang sou᷃ đc̣. sao᷃ nói sự đi tìm Thuyền ou᷃ Tú Thiều, thì nó cho đi qua, vì đã biết là Cha vợ Chưởng luận. Khi đến Thuyền thì tôi nói vuối ou᷃ ấy mọi sự trć sau, thì sáng ngằy sớm ou᷃ ấy liền vào Đồn, quan Đồn xem thấy liền hỏi rğ̀: Ou᷃ Tú chửa chửa trẩy ra Kẻ chợ ru. Ou᷃ ấy thưa rğ̀ tôi trẩy làm sao đc̣, vì ou᷃ Cụ Tru᷃ linh có sợ hãi thì cho ng̀ xuống kêu cô nó, để cô nó lên kêu ou᷃, sao᷃ cô nó đău ghẻ chg̉ lên thuyền đc̣, thì ng̀ nhà lên bảo tôi vào kêu ou᷃. Quan ấy hỏi rğ̀: Chớ thì ou᷃ có biết ou᷃ Cụ ấy ru. Tú Thiều thưa rğ̀: Tôi là bổn đạo mà sao chg̉ biết ng̀. Quan ấy bảo rğ̀ như thể ấy thì ou᷃ ph̉ đi xem có gặp Chỉ Huy ấy chğ, thì bảo rğ̀ đừng, vì tôi đã sai xuống đấy, kẻo nó làm cho ou᷃ ấy sợ hãi. Tú Thiều liền đi vuối tôi, thì tôi đưa đến hầu Vít vồ, thì ng̀ cu᷃̃ cho một hai cái quà, con dao óu᷃ thuốc kẻ dồ, đoạn mới bảo tôi đem ou᷃ ấy về nhà mà làm cơm nước ăn, cu᷃̀ nghỉ ngơi. Từ ấy về sau thì bằng yên, mà chg̉ thấy nói đến việc ấy nữa, vì cái nguyễn thị.

Đến khi Chưởng luận đổi vào Phủ xuân, mà bán hàng đắy ha᷃̀ xam ở cửa mèn, thì Tú Thiều muốn mua mà chg̉ có tiền, liền cậy tôi tạm Vít vồ cho, sao᷃ tôi thưa rğ̀: Ou᷃ đã biết tôi là ng̀ Dào᷃ ta sang đây, mà dám nói điều ấy ru. Vì nhớ mlời Cụ Luiz, khi tuan dạm cho con gái ou᷃ ấy lấy con nhà phú qúi Cuần anh cho đc̣ giữ lấy bổn đạo ta, kẻo Dào᷃ th́ thâm phạm vào, sao᷃ ng̀ lại sợ sự tạm tiền, thì mất tiếng m̀h chğ, liền dạm đứa khác cho thằng ấy.

Đến thǵ 3. năm 1793. sau lễ Phục sinh thì tôi chịu 4. chức, khi ấy đã 35 tuổi, cu᷃̀ lên haọc đấy đã 6. năm. Ngằy lễ ou᷃ th́ Domingô thì chịu 5. chức, cách mấy tuần lễ thì chịu 6. chức, đến cuối thǵ 11. là chính ngằy lễ ou᷃ thánh Andre Tou᷃ đồ thì chịu 7. chức mà làm Thầy cả. Ngằy ấy thì Vít vồ truyền chức cho 6. ng̀, mà 3. Thầy cả Dào᷃ th́, cu᷃̀ 3. Thầy cả Dào᷃ ta, và sám sửa 6. cỗ đồ lễ mới, cu᷃̀ 6. đôi hòm gánh thì cu᷃̃ bằng nhău, mà chg̉ ai hơn cu᷃̀ chg̉ ai kém. Sao᷃ có một cỗ Evan. cu᷃̀ là của tốt, thì Đức Thầy cho tôi mà chg̉ cho các Cụ, thì thăy thẳy điều biết, sao᷃ chg̉ ai dám nói. Đến khi mở lễ mới, thì 5. ou᷃ điều mở lễ ở nhà thờ Tru᷃ linh là nơi Tràng haọc, đoạn mới sai đi cai địa phận. Mà tôi thì Đức Thầy sám sửa mọi sự ăn tiệc, cu᷃̀ định ngằy lễ Đặt tên thì mở lễ ở nhà thờ Bùi chu, là nơi chính nhà ng̀, thì các Thầy cả trao᷃ miền ấy ph̉ kéo đến, dù mà ng̀ đi vắng thì cu᷃̃ như có mặt ở nhà, vì sợ khi ng̀ có hỏi rğ̀ ngằy ấy nhg̃ ou᷃ nào đến chğ. Cho nên ou᷃ nào chg̉ có địa phận thì đến trć, mà ou᷃ nào có địa phận, thì ở nhà làm lễ cho bổn đạo mình xem, vì là ngằy lễ traọ᷃ thì buộc ph̉ xem lễ Miſsa, đoạn ng̀ mới đến mừng mà ăn cơm trưa vuối tôi, sao᷃ các Thầy cả ph̉ ngồi mâm khác mà chg̉ đc ngồi vuối tôi, vì đã có thói ou᷃ nào mở lễ thì là Bề trên ngằy hôm ấy. Sao᷃ Cụ Domin, rằy ng̀ đã làm Vít vồ, thì khi ấy ngồi vuối tôi, vì tôi là Chúa nhà mà ng̀ là khách, thì ph̉ kính chuộng Thầy cả nước ng̀. Sao᷃ ở nhà Trung linh, thì chg̉ Thầy cả nước ng̀ nào ngồi vuối Thầy cả Anam mở lễ ngằy hôm ấy, cho nên Bề trên trao᷃ Dào᷃ thì lánh mặt, mà để cho Thầy cả ấy cai. Lại các Thầy cả Dào᷃ th́ thì có nhiều, cu᷃̀ Thầy cả Dào᷃ ta mới chịu chức khi bấy giờ, thì ng̀ chg̉ chọn ai, mà chọn tôi làm Thầy cả giữ việc nhà ng̀ là sự trạo᷃, vì Thầy cả giữ việc Vít vồ, thì chg̉ khác gì như quan Tọa Trều, mà Thầy cả đi Xứ, thì cu᷃̃ như quan đi Trấn, đã hay quan ra Trấn thì có bỏu᷃ lộc, sao᷃ le thì khó nhaọc, mà quan Tọa Trều thì thao᷃ thả cu᷃̀ chg̉ thiếu, vì gần nhà kho, mà đc̣ chầu chực Nhà Vương, thì các quan ở ngoại Kinh đô điều kính chuộng. Vì khi tôi ở nhà Bùi chu thì chg̉ thiếu sự gì, ăn thì Thầy giữ việc truyền cho nhà mụ ph̉ cắt ng̀ đi chợ mọi ngằy, mà mua riêng cho tôi ăn mỗi một ngằy là bấy nhiêu tiền, nến sáp thì chg̉ ph̉ mua, vì đã có của Đức Thầy, rượu làm lễ hết lọ ấy, thì Truyền lấy lọ khác, hay là muốn uống thì mặc lào᷃, sao᷃ các Thầy cả ở địa phận thì phát cho mỗi một năm là 4. lọ, có năm cu᷃̃ 3. lọ, hay là 2. mặc đòi khi mua chửa được. Thuyền Đức Thầy thì đậu chực trao᷃ bến, mà lau lia nhẳn như sường, muốn đi đâu thì ra khỏi sân, liền bước chân xuống Thuyền mà truyền chèo đi. Ban đêm khi đã đến giờ, thì kẻ giữ cửa khúa lại mà đem nộp chìa khúa cho m̀h, thì đc̣ ngủ yên, vì chg̉ còn ai ra vào, mà ví bằng có kẻ liệt gọi thì cu᷃̃ chg̉ đi xa, vì có một Làng mà thôi.

Lại khi tôi đã mở Lễ đoạn, mà tuan sang Nam chân cu᷃̀ Thiên bản hầu Cố An cu᷃̀ Cố Định, và xuống Đou᷃ biên mà làm lễ mồ cho Cụ Luiz, liền xin ph́ làm phép Tràng hạt Rosario, vì bước chân ra phương ngoại, thì có nhiều kẻ xin làm ph́ Tràng hạt, Đức Thầy thưa rğ̀: Thầy đã cho m̀h ở Kẻ bùi, thì cu᷃̃ có ý cho làm mọi ph́. Sao᷃ làm phép áo Dào᷃ thì ph̉ xin Cụ chính Y, mà thư khác thì Đức Thầy dặn tôi rğ̀: Bao giờ Cố An cu᷃̀ Cụ Huy có nộp đồ Cụ Luiz cu᷃̀ đồ Cụ Cần thì thu lấy, mà Thầy cả có muốn lấy gióu᷃ gì thì chọn lấy, đoạn sẽ để đồ ấy, nơi nọ nơi kia. Sao᷃ tôi trình hai ou᷃ ấy rğ̀, tôi chg̉ ở đây thì đừng nộp, mà khi ng̀ chg̉ nộp, thì Vít vồ cu᷃̃ chg̉ trách đc̣, vì bảo ng̀ nộp cho Thầy cả Bỉnh ở Kẻ Bùi, mà chg̉ thấy tôi ở đấy, thì nộp cho ai.

Khi tôi mới chịu chức làm Thầy cả, thì quan viên họ Xuân điện sang xin về mở lễ, mà chg̉ đc̣, thì tôi an ủy rğ̀: Đầu thǵ giêng thì tôi về mở lễ, vì tôi đến đâu mà làm lễ trć hết, thì là lễ mới. Bấy giờ họ ấy liền về mà sám sửa, cu᷃̀ làm nhà thờ mới, cho nên tôi ph̉ giữ mlời, mà đoạn tết Xứ nam, thì tôi liền trẩy sang Xứ đou᷃, trước hết thì đến hầu Đức Thầy ở Kẻ nam, mà Cụ Phan cho tôi một áo các ph́ rất tốt lành, thì ng̀ có vui mừng, mà nói rğ̀ có đi thì mới được, mà Cụ Phan cho tôi thì cu᷃̃ như lấy lào᷃ ng̀. Đoạn ng̀ dặy tôi rğ̀ sáng ngằy mai thì Thầy cả làm lễ trao᷃ nhà cho Thầy xem, mà Thầy chg̉ làm, vì Bàn độc ấy khi ng̀ chg̉ ra nhà thờ, thì làm ở đấy, sao᷃ bởi vì khi tôi mở lễ thì ng̀ đi vắng, cho nên muốn xem. Khi tôi đã làm lễ rồi, thì ng̀ chg̉ nói đến tôi điều gì, một nói Thầy cả ta, cu᷃̀ hỏi rğ̀: Hai đứa giúp lễ Thầy cả là ng̀ Cụ nào. Tôi thưa một đứa là ng̀ Cụ Nghiệm, một đứa thì tôi mới nuôi, thì ng̀ liền nói rğ̀: Thầy cho ph́ Thầy cả muốn nuôi bao nhiêu ng̀ thì mặc lào᷃. Dù nhà ng̀ đã có độ 40. ng̀, mà lại cho ph́ tôi muốn nuôi bao nhiêu Đầy tớ riêng thì mặc lào᷃. Ou᷃ khác ở đấy thì nuôi đủ cuân hầu m̀h mà thôi, vì đã có ng̀ nhà Đức Thầy, mà tôi khi còn 5. chức thì đã nuôi một đứa cuân hầu, là bổn đ. Dào᷃ th́, mà các Thầy nhà Tràng bầu cho nó, thì cu᷃̃ về Bùi chu, sao᷃ khi tôi chg̉ ở đấy, cu᷃̀ chg̉ muốn đem đi, thì lại xin Cụ Trệu nuôi, kẻo để ở đấy thì tủi nhục nó. Đã hay ý ng̀ cho ph́ nuôi nhiều Đầy tớ, vì Thầy tớ thì cu᷃̃ thuộc về ng̀, sao᷃ tôi đem đến có 3., 4. đứa mà thôi, vì ph̉ dùng mà sai đi việc kín nhiệm, còn các đứa khác thì đã nuôi, sao᷃ ở ngoài mà chảng đem đến đấy.

Đang khi ở Kẻ nam thì tôi xin ph́ về nhà quê, là trao᷃ Hàng tỏu᷃ ấy, thì ng̀ nói rğ̀: Ou᷃ đồ Bình là cậu Thầy cả chg̉ chịu đaọc Gratia, thì Thầy cả ph̉ bảo bổn đ. đaọc. Tôi thưa rğ̀: Tôi chg̉ ph̉ là Thầy cả địa phận mà bảo bổn đạo đaọc Gracia, tôi có một ý về làm lễ mồ cho Tổ tou᷃ nhà tôi mà thôi, thì có kẻ vô Đạo đem xem, mà tôi lại dức lác mắng mỏ bổn đạo trć mặt ng̀ ta, thì là gương xấu, mà Đức Thầy dặy chg̉ đc, thì tôi lại giở về Xứ nam, mà chg̉ về nhà quê. Đức Thầy thấy tôi nói làm vậy, liền rğ̀: Thầy cho ph́ về, mà bổn đạo đaọc Garasa thì mặc nó, đừng có mắng mỏ ng̀ ta. Khi tôi nói cu᷃̃ có Cụ Cuyền là Thầy cả địa phận ấy vào hầu, thì mổn mỉn cười thầm. Phép ấy là ph́ ng̀ ban cho tôi thì rọu᷃ rải hơn các ph́, vì chư᷃ đang khi ng̀ cấm đaọc Garasa, mà chg̉ đc̣ rửa tội cho con trẻ, vì cha mẹ nó chg̉ vơng, cu᷃̀ chg̉ giải tội cho kẻ liệt, mà bỏ nó chết khou᷃, vì chg̉ đaọc Gracia, và nhà thờ nào đaọc Garasa thì Thầy cả chg̉ đc̣ làm lễ, mà tôi thì đc̣ ph́ ấy, còn yêu thể nào nữa. Lại khi tôi về đến nơi, thì truyền cho ng̀ nhà m̀h đưa gòu᷃ gánh màn ảnh nến sáp xuống dọn mồ, vì nghĩ rğ̀ tôi chửa có lo liệu. Sao᷃ ng̀ nhà tôi đã đem đồ đến đấy trć mà dọn rồi, thì ng̀ nhà ng̀ lại đưa đồ về, mà cu᷃̃ thẹn, vì tôi chg̉ có xin, mà đã tỏ ra lào᷃ thươ᷃ yêu làm vậy.

Trao᷃ Tiệc ấy chg̉ nhg̃ là bổn đạo ta, mà lại bổn đạo Dào᷃ th́ cu᷃̃ ra sức giúp tôi, vì ou᷃ Cóu᷃ Mưu thì làm văn mồ cho Cụ Luiz, mà ou᷃ Ngải Tả thì lên trình ou᷃ Trấn đou᷃ rğ̀, họ nhà m̀h có Thầy cả mới về mở lễ, thì quan ấy cho phiếu giết trâu, cho nên 2. Đồn có đến thì chg̉ đc̣ ăn đầu vì tôi truyền đem lỡi Đức Thầy, ou᷃ ấy lại bàn rğ̀ ph̉ thỉnh quan viên Hàng Tỏu᷃ kẻo ai giá họa, mà hai Cha con ou᷃ Ngải Tả là đàn anh trao᷃ Làng Kẻ nam, thì muốn cho traọ᷃ mặt m̀h, liền truyền rao mỏ tận suất nam nữ già trẻ ph̉ đi mừng Thầy cả mới, mà khi đi thì chiêng kêu tróu᷃ giáo᷃ cu᷃̀ cờ quạt, ấy là Dào᷃ th́, mà Dào᷃ ta kéo đến, thì vì thấy Tờ đạt nói rğ̀ làm lễ cho Cụ Luiz, sao᷃ tôi chg̉ tỏ sự ấy ra cu᷃̀ Đức Thầy, kẻo ra sự làm cho bổn đạo nhớ đến Thầy Dào᷃ D.C.J. chğ. Khi ấy nhg̃ kẻ vô Đạo lấy làm lạ, đến khi nó biết rğ̀ tôi trẩy, thì nói rğ̀ chức ou᷃ ấy đã blớn thể ấy, thì còn tìm chức nào hơn nữa, mà ph̉ trẩy sang nước ng̀, vì nó xem thấy quan viên bổn đạo Hàng Xứ kéo đến lặy Cụ, mà 2. quan Đồn đáo᷃ 2. Tỏu᷃ ấy đến áp, thì cu᷃̃ chg̉ ngồi vuối Thầy cả, thì nghĩ rğ̀ blớn, sao᷃ bởi vì quan có Đạo làm gương, thì quan vô Đạo cu᷃̃ bát chước, mà xem lễ thì ở nghiêm trang, cu᷃̀ ngợi khen việc Đạo, quan vô Đạo ấy, thì là chắu ou᷃ Tạo Đình, mà quan có Đạo là bổn đạo ta ở Xứ Nghệ. Lại có kẻ vô Đạo đến thăm mà giã, thì chúc vịnh rằng: Xin ng̀ trẩy cho thăng quan tiến chức. Nhg̃ sự ấy là truyện giải phiền, còn nhiều truyện khác thì nhịn cười mà chg̉ nói được.

Đến khi đã xao᷃ việc lễ mồ, thì tôi đi thăm các bổn đạo ta nhiều nơi, đoạn mới về Bùi chu, đến chiều ngằy lễ ou᷃ th́ José thì tôi đem sổ cỗ đồ lễ sang Phó nhai mà nộp cho Cụ chính Y, vì ng̀ là Bề trên Dào᷃ th́, cu᷃̀ là Vigario Vít vồ, thì thăy vì ng̀. Cụ chính Y hỏi rğ̀ sổ đí gì, tôi thưa rğ̀, sổ cỗ đồ lễ, Đức Thầy đã ban cho khi trć, mà bây giờ tôi chg̉ ở nữa thì đem nộp cho ng̀, thì ng̀ ở khiêm nhươ᷃̀ mà nói rğ̀: Xin Thầy cả hãy ở lại cho đến khi Đức Thầy về sẽ hay. Tôi thưa rğ̀: Tôi chg̉ ở lại đc̣, vì đã bảo tin rồi, mà sáng ngằy mai thì bổn đạo đến rước. Ng̀ thấy mh̀ chg̉ khuyên được, thì nói rğ̀: Thầy cả sang Xứ đou᷃ đc̣ một điều nằy. Ng̀ nói làm vậy, sao᷃ sự ấy thì tôi đã cuết từ khi mới chịu 5. chức, vì thấy đã đổi mọi sự thói cách, mà làm khốn cho các Thầy cả cu᷃̀ các bổn đạo ta, sao᷃ ph̉ gáng mà chịu 7. chức cho xao᷃, điều ấy tôi đã tỏ ra cu᷃̀ Cụ Trệu khi bấy giờ, cu᷃̀ đã xin Cố Định mà làm nhà ở đất Kẻ báng, sao᷃ ng̀ chg̉ cho ph́, thì khi ấy tôi cu᷃̃ chg̉ về Đou᷃ cương, kẻo lại làm khốn cho Cố An chğ. Liền trẩy về Hà lạn, mà nói cu᷃̀ họ ấy rğ̀: Tôi chg̉ ph̉ là Thầy cả địa phận mà ở trao᷃ nhà Thầy, thì xin họ giúp mà làm cho tôi một cái nhà ở ngoài gaóc vườn kia, là nhà riêng tôi, để khi tôi đi về thì ở đấy, cu᷃̃ như ng̀ họ vậy, thì họ ấy liền giúp, mà chg̉ mấy ngằy thì làm đc̣ nhà, liền đồn lên Dào᷃ th́ rğ̀: Cụ Bỉnh đã làm nhà, vì tôi có ý làm vậy cho ra bắn tiếng, sao᷃ nhg̃ ở Đou᷃ cường, cu᷃̀ đi nơi nọ nơi kia, mà khi có về thì ở trao᷃ nhà Thầy Hà lạn.

Bởi vì tôi đã cuết chg̉ ở bên Dào᷃ thánh đã lâu, thì ph̉ bước cho cháo᷃, chg̉ khác gì như kẻ muốn nhổ cây nào, thì ph̉ nhổ cho sớm kẻo để lâu thì có rễ bàng rể bấm mà khó nhổ.

Bằng sự tôi ra khỏi nhà Bùi chu mà vắng mặt Vít vồ, thì cu᷃̃ đc̣ gọi là trốn, sao᷃ chg̉ ph̉ trốn vì sự lỗi, một bát chước Tổ tou᷃ m̀h là ou᷃ Jacob đc̣ dịp ou᷃ Laban vắng nhà, liền đem vợ con về quê, kẻo ph̉ chăn chiên cho ou᷃ ấy, thì gọi là ou᷃ Jacob trốn cha vợ, sao᷃ chg̉ thấy ai chê sự trốn ấy, hay là nói rğ̀, ng̀ có lỗi mà trốn.

Sau nữa sổ thì tôi đã nộp, mà đồ lễ thì hãy còn giữ mà đem đi, vì chửa sám đc̣, mà mượn thì chg̉ biết ou᷃ nào dám cho. Sao᷃ đến khi tôi hầu bước chân xuống thuyền mà trẩy ra phô An lang, thì ng̀ nhà tôi mới đem đồ lễ đến nộp tại nhà Tru᷃ linh. Cho nên từ ngằy mòu᷃ một thǵ 9. nước ta, là ngằy 24. thǵ 9. nước ng̀ năm 1794. cho đến ngằy 19. thǵ 11. nć ta, là 18. thǵ chạp nć ng̀ nam 1796. là 2. năm 3. tháng chg̉ có làm lễ Miſsa, vì nhg̃ trẩy đi trẩy về cu᷃̀ vượt biển. Dù mà khi tôi mới đến Kẻ chợ nước Portugal, thì Đức Patriarca đã cho ph́ giải tội cu᷃̀ làm lễ, từ ngằy lễ sinh nhật rất th́ Đức Bà mặc lào᷃, sao᷃ đến nğ̀ lễ Đức Bà trou᷃ sinh, thì tôi mới mở lễ mới lần thứ 2. ở nhà rất th́ Đức Bà das Neceſsidades thành Lisboa.

Đến khi tôi đã trẩy sang Macao rồi, thì Vít vồ mới nhớ lại mlời tôi nói vuối ng̀ khi trć, thì ng̀ lại nói vuối kẻ khác rğ̀: Đã thấy Thầy cả Bỉnh nói khi trć rğ̀: Bổn đạo Dào᷃ D.C.J. chg̉ như bổn đạo Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh. Mà ou᷃ Ngải Tả thì nói trć mặt Vít vồ rğ̀: Dào᷃ chu᷃́ tôi mất, thì bởi vì Cụ Bề trên Phan. Sự ấy là thật, vì khi ấy thì Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Domingô lấy Bề trên Phan làm Quan Thầy mà kiện vuối Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh, mà Bề trên Phan thì bênh lấy Hespanho, cho nên Italia ph̉ thua, mà mất bổn đạo Anam, thật như mlời phương ngôn, đẻo đòn gánh thì lại đè vai, mà đang khi đẻo đòn gánh thì muốn uốn chiều nào cu᷃̃ đc̣, vì Dào᷃ th́ có kính chuộng ng̀, thì rước sang làm lễ ou᷃ th́ Domingo, là th́ Lập Dào᷃ m̀h, mà Cụ Nguyên khi bấy giờ chửa làm Thầy cả thì giảng ngằy lễ ấy, mà Cố An thì sang làm lễ hát ngằy lễ Đặt tên. Bởi đấy thì làm cho Dào᷃ th́ sang chịu chức Vít vồ Macao trao᷃ một trật 10. ng̀ làm Thầy cả mà chửa biết đí gì, vì tôi biết mặt cu᷃̀ biết truyện ng̀, Cụ chấn thì về nói rğ̀: Tôi thấy vòe vèo trên đầu tôi, cái đét cái má đã 7. chức rồi. Cụ Huân là kẻ làm ngải cuốc vườn, cho nên khi ng̀ về, thì Thầy già Đề ôm lấy mà hỏi rğ̀: Huân Huân mằy sang Macao đc̣ đí gì, vì khi đi thì làm việc kín nhiệm mà m̀h chg̉ biết. Bấy giờ Cụ Huân lên cu᷃ mà thưa rğ̀: Tao đc̣ làm Thầy cả lại đc̣ đí gì. Sao᷃ hãy còn chửa tin, đến khi ng̀ ngồi ăn cơm vuối các Cụ thì mới biết, mà ăn một bát sứ cơm cù đào thì hãy còn đói, vì đã quen ăn khi làm ngải. Thầy già Đề ấy nói vuối tôi nhiều truyện, Cho đến khi tôi làm Thầy cả mà vào phào᷃ thăm ou᷃ ấy, thì ou᷃ ấy nói rğ̀: Bây giờ Cụ đã ph̉ ham ngô. Tôi thưa rğ̀: Thầy già đừng lo. Vì thăy thẳy thì chg̉ ai ngờ thể ấy. một nghĩ rğ̀ khi làm Thầy cả đoạn thì về mà làm phúc cho bổn đạo ta. Cho nên khi tôi mới đến, thì Thầy già Khua là kẻ đã có 4. chức, cu᷃̀ đã ở trao᷃ nhà Tràng 18. năm, mà khi ấy dặy haọc, thì khuyên tôi mà rğ̀: Dù ou᷃ ấy đã có 4. chức mặc lào᷃, sao᷃ tôi làm Thầy cả trć ou᷃ ấy, vì các Cụ Dào᷃ ta thì già nua tuổi tac. Đến khi tôi làm Thầy cả, mà ou᷃ ấy hãy còn 4. chức, thì nhác lại điều ấy mà rğ̀: Tôi đã nói vuối ng̀ điều ấy mà, là làm Thầy cả trć m̀h. Sao᷃ bởi vì Vít vồ Kham qua đời, thì ra lâu, cu᷃̀ ra xôn xao.

Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh thấy Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo có ít Thầy cả thì tranh lấy bổn đạo, cho nên làm chước đc̣ 10 Thầy cả, vì Vít vồ chg̉ biết tiếng Anam mà khảo xét, thì cứ xem thư mà truyền chức, đến khi đã đc̣ 10. Thầy cả, liền gưởi thư cho Tòa th́ rğ̀ m̀h có bấy nhiêu bổn đạo, mà bấy nh. Thầy cả, thì ra đc̣ kiện, cu᷃̃ như ta bây giờ vì thiếu Thầy cả, mà ví bằng còn Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh ở trao᷃ nć Anam cho đến bây giờ, thì cu᷃̃ chg̉ đến nổi nước ấy, sao᷃ bởi vì một m̀h, thì muốn qui mô nhất thóu᷃, sao᷃ le th́ ý D.C.B. thì chg̉ ai biết, vì Dào᷃ Đức Chúa Jesu đã sóu᷃ lại ở th̀ Roma ngằy mòu᷃ 7. thǵ 8. nam 1814., mà đã đi nhiều nước Phương Tây, cu᷃̀ sang giảng Đạo Phương nam cho quân Mouro, mà chửa sang Phươ᷃ đou᷃, vì là địa phận Vua Portuguez làm Quan Thầy, mà Vua ấy chửa xin. Sao᷃ Vua Hespanho đã xin về nước m̀h ngằy 30. thǵ 5. năm 1815., cu᷃̀ đã sai Thầy Dào᷃ D.C.J. sang Phuơng Thế giái mới, cu᷃̀ blả lại mọi sự như trć, vì Đức th́ Phapha đã làm gương ấy trć hết, để cho các Vua Chúa Phương Tây đc̣ bát chước, là ngằy mòu᷃ 7. thǵ 8. thì ng̀ ngự đến nhà thờ Dào᷃ D.C.J., mà lễ Miſsa trạo᷃ thể ở nơi Bàn độc ou᷃ th́ Ignacio, đến khi đã rồi, thì mới lên ngự trên Tòa gần đấy mà truyền đaọc Bulla Lập Dào᷃ D.C.J. lại để cho thiên hạ đc̣ biết, cu᷃̀ blả của lại để cho các Thầy đc̣ dùng. Bulla Đ. th́ P., cu᷃̀ Phượng truyền Vua Hespanho blả Dào᷃ D.C.J. lại, cùng blả tiếng tốt, thì các nước Phươ᷃ Tây điều dịch ra tiếng nước m̀h, mà tiếng Anam thì ở Truyện ou᷃ th́ Ignacio tờ 664, cu᷃̀ tờ 683., mà sách này thì ở tờ 189., cu᷃̀ tờ 228.

Sổ sang tôi còn mắc cou᷃ nợ vì nhg̃ kẻ làm phúc chg̉ dất, h. là chg̉ dám tỏ mặt ra làm phúc.

Năm 1793.

Thầy Thang Kẻ Sặt cho Thầy Trung 5. lạng 3. đòu᷃ vàng, mà rğ̀, khi có các Cụ về Anam thì sẽ làm lễ cho m̀h.

Năm 1794.

Cụ Thao đưa cho Bỉnh tôi một nén vàng, mà rğ̀ của m̀h nửa nén, của Cố Định nửa nén. Đến sau thì Cố Định dặn mua đồ cho ng̀, mà tôi chửa mua. Sao᷃ bà Sở Khua Kẻ Bát Xứ Thanh, gưởi làm phúc cho tôi 2. nén bạc, thì ng̀ giữ lấy, vì bà ấy gưởi đến tăy ng̀. Bấy nhiêu của ấy, cu᷃̀ các của ng̀ ta làm phúc, và của tôi nữa góp lại đc̣ độ 10. nén vàng, đem sa᷃ Macao, mà tôi chg̉ trẩy đc̣, vì Vít vồ thành ấy làm ngăn trở, thì tôi phú của ấy cho Thầy Liễn cu᷃̀ Thầy Nhân trẩy sang th̀ Gôa, thì kẻ cướp Phalansa lấy hết.

Năm 1798.

Là năm Bỉnh tôi đã giở về Anam, mà lại trẩy sang Macao, cu᷃̀ sang Phương Tây.

Thầy già Dương cho tôi một nén bạc, mà rğ̀: Khi các Cụ về Anam, mà m̀h còn sóu᷃ thì tha, bằng đã chết thì phải làm cho m̀h 20. lễ Miſsa.

Thầy Bá ở Làng Hào xá cho tôi tạm 300. quan tiền, mà rğ̀: Khi có các Cụ sang, thì lại blả tiền, hay là xin làm lễ, thì mặc ý m̀h khi bấy giờ sẽ hay. Ví bằng Thầy ấy có chết, thì còn một em gái.

Thầy Liễn cho tôi mượn 117. quan tiền, mà rğ̀: Khi m̀h chết thì ph̉ làm lễ cu᷃̀ làm phúc cho kẻ khó khăn. Cho nên tôi đã dặn Thầy Điển rğ̀: Khi biết tin tôi chết, thì bán đồ tôi mà làm việc ấy. Sao᷃ Thầy ấy chết trć ở Macao, cu᷃̀ blối cho Thầy Thuyên rğ̀: Lấy 200. đòu᷃ bạc pataca mà xin các Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Phanchicô nguyện Officio cu᷃̀ làm lễ mồ cho m̀h, thì là tiền của tôi để lại đấy, vì sợ lại ph̉ mất kẻ cướp như lần trć chğ.

Chú Viên ở họ Bia La phù, là kẻ đưa tôi sang Macao, thì để lại cho tôi mượn 5. đòu᷃ bạc pataca, vì thấy các Thầy phải kẻ cướp mà giở về đấy.

Họ Bình lao Xứ đou᷃ thượ᷃ gưởi cho tôi 6. quan tiền, mà rğ̀: Khi có các Cụ về, thì ph̉ làm cho 6. lễ Miſsa.

Họ Anlang gưởi 6. tấm vải thâm, cu᷃̀ 16. đòu᷃ bạc mà cậy mua màn Thiên trúc, thì tôi mới mua cho họ hết 4. đòu᷃ bạc.

Thầy Túc là kẻ có cou᷃ khó nhaọc, vì đưa tôi đi về phố An lang, cu᷃̀ gưởi 5. đòu᷃ bạc cậy mua đồ, thì mới gưởi cho một con dao là của làm quà mà thôi.

Cụ Huy gưởi một nén bạc mua vải gai măy áo giúp lễ, vì thấy tôi có mua làm quà cho Cố An chuến trć.

Cụ Duệ gưởi 2. tấm vải thâm cậy mua đồ, thì tôi đã mua đồ cho ng̀ hết 5. đòu᷃ bạc, mà 2. tấm vải bán ở thành Macao, thì độ 6. đòu᷃ bạc. Sao᷃ tôi đã sở tổn tiền thuyền cu᷃̀ tiền hành lý.

Cụ Cuyền gưởi một nén bạc mua đồ, thì tôi đã mua cho ng̀ hết 11. đòu᷃ bạc, mà một nén thì là 14. đòu᷃

Cụ Thiều gưởi 3. nén bạc, cu᷃̀ 37. quan tiền mua màn Thiên Trúc cu᷃̀ đồ khác, thì tôi mới mua cho ng̀ 2. đòu᷃ bạc dao con, cu᷃̀ một đòu᷃ bạc thuốc giặt, và 8. đòu᷃ bạc 2. cân ren tơ vàng, là 11. đòu᷃ mà thôi. Còn bao nhiêu đồ ng̀, hay là đồ ou᷃ khác thì chg̉ kịp mua, vì trên Quảng đou᷃ cu᷃̀ dưới Macao điều có kẻ làm ngăn trở, cho nên tôi ph̉ trẩy vội, kẻo phải sự khó đến m̀h, chg̉ ph̉ là lào᷃ tham dạ muốn, mà giữ lấy tiền bạc, cho nên chg̉ mua đồ, thì xin các ou᷃ tha sự lỗi ấy, sao᷃ khi D.C.B. còn thươ᷃ mà lại cho tôi giở về, thì tôi sẽ lo liệu bấy nhiêu cou᷃ nợ, mà ví bằng D.C.B. cho tôi chết, hay là chg̉ đc̣ về, thì xin thăy thẳy điều tha các nợ ấy đi cho tôi, như của làm phúc vì D.C.B. vậy, vì sức tôi chg̉ đc̣.

Vì chư᷃ các tiền bạc trć sau thì đã mất kẻ cướp hai lần, một là khi Thầy Liễn cu᷃̀ Thầy Nhân trẩy sang Gôa, năm 1794. thì kẻ cướp Phalansa lấy hết thăy thẳy, là độ 10. nén vàng. Hai là khi Thầy Trạch cu᷃̀ Thầy Thuyên ở Macao, có bao nhiêu tiền bạc thì gưởi Cụ Rodrigo, là Thầy cả ở trên Báckim về đấy mà làm Thou᷃ sự, thì năm 1804. Vít vồ Manoel sang đấy liền thu lấy, hay là cướp lấy của nơi tăy Cụ Rodrigo – 589. đòu᷃ rưỡi bạc, là hơn 42. nén bạc, cu᷃̀ đuổi hai Thầy ấy về Anam. Vít vồ ấy là kẻ đại bất nhân, vì Ta cho m̀h đc̣ sang trạo᷃ mà chg̉ nhớ đến, cu᷃̀ là kẻ đại nghịch thần, vì làm nhg̃ việc dou᷃ dài trao᷃ nước Anam, mà Vua m̀h chảng truyền, một làm cho dẹp lào᷃ nhg̃ kẻ nghịch mà thôi, ấy là nhân đức Thầy Dào᷃ ou᷃ thánh Phanchicô, cu᷃̃ như Vít vồ José khi trć, cu᷃̀ Vít vồ Phanchicô khi sau là 3. Thầy trao᷃ Dào᷃ ấy, điều như làm vậy mà chg̉ bát chước nhân đức Cha m̀h. Có một Đức Thầy thành Gôa là con bà th́ Têresa thì bát chước Mẹ m̀h, vì khi trć ng̀ đã nhầm mà nghe Vít vồ Jose dối bla, sao᷃ đến sau chg̉ nhầm nữa, vì có bao nhiêu tờ bồi các Thầy ở Macao cậy ng̀, thì lại gưởi sang cho Vua m̀h.

Sổ sang tôi khấn hứa.

Nam 1794.

Vì tôi đã biết m̀h tôi là kẻ tài yếu sức mọn, cu᷃̀ có tội lỗi nhiều, chg̉ đáng D.C.B. thương mà cho làm việc trạo᷃, cho nên ph̉ cậy các Đớng trên Blời, cu᷃̀ nhg̃ Linh hồn có nghĩa cu᷃̀ D.C.B., cầu bầu cu᷃̀ giúp sức cho chúng tôi được làm việc nên.

Trước hết khi trẩy thì tôi khấn rằng: Ví bằng chu᷃́ tôi có xin đc̣ Vít vồ cu᷃̀ Thầy cả mà giở về cho đến nước nhà, thì sẽ làm 3. lễ Miſsa trạo᷃ thể, dù tôi hay là Đớng khác làm mặc lào᷃, sao᷃ tôi là kẻ ph̉ lo liệu trao᷃ việc ấy.

Thứ 1. là lễ kính rất th́ D. B. Maria, là Mẹ thương xót mà an ủy chúng tôi kẻo ph̉ âu lo, cu᷃̀ cứu lấy chúng tôi kẻo ph̉ khốn nạn linh hồn và xác, chúng tôi thì là các bổn đạo Dào᷃ D.C.J. trao᷃ nước Anam, mà chu᷃́ tôi là nhg̃ kẻ sai thì thăy vì các bổn đạo như Sứ thăy vì Vua

Thứ 2. là lễ kính ou᷃ th́ Jose là Quan Thầy nước Anam, vì Thầy cả Alexandre đến giảng Đạo trć hết, thì vào cửa Bạng ngằy 19. thǵ 3. năm 1627. là giữa ngằy lễ ng̀, cu᷃̀ kính ou᷃ th́ Ignacio vì có cou᷃ Lập Dào᷃ mà sai con m̀h đến giảng, thì ta mới biết Đạo D.C.B. mà thờ phượng, cu᷃̀ kính ou᷃ th́ Phanchicô Xavier, là Quan Thầy Phươ᷃ đou᷃, chg̉ nhg̃ là bạn Lập Dào᷃, mà lại là kẻ sang mở Đàng trước cho Dào᷃ D.C.J. cu᷃̀ các Dào᷃ khác theo sau, và kính các thánh ở trên Blời, vì các th́ hàng ước ao cho có nhiều ng̀ lên Thiên đàng, thì cầu cho ta đc̣ rỗi linh hồn, mà nhg̃ Đớng nào coi saóc cu᷃̀ dẫn đàng cho ta đc̣ ích hơn thì người biết.

Thứ 3. là lễ cầu cho các linh hồn nơi Lửa giải tội, vì các linh hồn ấy là nhg̃ kẻ có nghĩa cu᷃̀ D.C.B., mà chửa đền phần phạt cho đủ thì muốn cho có nhiều bổn đạo đc̣ lào᷃ kính mến mà cầu cho m̀h, mà hàng kêu rêu xin sự ấy, thì D.C.B. thươ᷃ mà nghe, như đã ban cho nhiều linh hồn giở về thế gian mà xin kẻ lành cầu cho, thì D.C.B. cu᷃̃ thươ᷃ nhg̃ kẻ khấn vì các linh hồn nơi lửa giải tội.

Nam 1796.

Thǵ giêng nước ta ngằy mòu᷃ 4. là ngằy 12. thǵ 2. nước ng̀, thì chu᷃́ tôi ra khỏi th̀ Macao, đến ngằy mòu᷃ 7. thǵ giêng mới gặp Tầu mà vượt biển, khi đã đi được hơn 2. tháng đàng, thì ngăy 13. tháng 3. liền ph̉ phao᷃ ba bão táp 3. ngằy 3. đêm, các Tầu thì bạt đi một chiếc một phương. Cho nên tôi ph̉ khấn làm một tiệc lễ trạo᷃ mà kính –

Ou᷃ th́ Phanchicô Xavier vì ng̀ đã làm nh.̀ ph́ lạ khi vượt biển cho ng̀ ta đc̣ sóu᷃.

Năm 1805.

Khi Đức Vua lại sai Sứ sang Roma mà làm việc cho ta, thì ngằy 27. thǵ 5. năm ấy, tôi lại khấn rğ̀: Ví bằng có đc̣ Vít vồ cu᷃̀ Thầy cả mà về thì sẽ làm 500. lễ Miſsa mà cầu cho –

Các linh hồn nơi Lửa giải tội, cu᷃̀ có ý cãng lo liệu dần dần trć khi trẩy cho bớt nợ, cu᷃̀ bớt phần phạt linh hồn nơi Lửa giải tội cho cháo᷃. Ngằy 22. thǵ Chạp nam 1829. thì tôi đã xin 500. lễ Miſsas. Sau nữa thì ước ao làm hai tiệc lễ trạo᷃, sao᷃ chg̉ có khấn, một là lễ tạ ơn

Đức Chúa Blời đã thương mà ban cho ơn trạo᷃ ấy, hai là lễ giã ơn –

Các ng̀ có của, hay là có cou᷃ khó nhaọc mà giúp cho chu᷃́ tôi trẩy, thì cầu cho các kẻ ấy, dù nhg̃ kẻ hãy còn sóu᷃, hày là nhg̃ kẻ đã qua đời, thì xin D.C.B. thương xót, dù chu᷃́ tôi có nhớ nghĩa, mà D.C.B. có blả cou᷃ cho nhg̃ kẻ ấy, sao᷃ lại muốn tỏ ra cho thiên hạ được biết, kẻo ai còn lo lắng rğ̀ có tội có vạ chğ, vì khi làm tiệc nào thì sẽ giảng về sự ấy mà an ủy thì mới biết, vì thuẩ xưa khi ou᷃ th́ Joaquim cu᷃̀ bà th́ Anna chửa sinh con thì ai chg̉ ngờ ng̀ là kẻ có tội, sai đến khi sinh, thì mới biết ng̀ là ai, mà sự bổn đạo chịu khó thì chớ lấy làm lạ, vì chư᷃ hệ là ai mà có tên gọi là Jesu, thì ph̉ chịu khó, vì ng̀ ta ghen ghét cu᷃̀ làm khốn cho nhg̃ kẻ có tên ấy, trć hết thì cuân Judeo đã làm khốn D.C.J., mà đến khi ng̀ truyền cho ou᷃ th́ Ignacio Lập Dào᷃, thì ph̉ lấy tên m̀h, cho nên ou᷃ th́ Ignacio đã biết trć từ bấy giờ rğ̀: Dào᷃ m̀h ph̉ chịu khó, vì gọi là Jesu, chg̉ nhg̃ là kẻ rối Đạo ghét tên ấy, mà lại các Dào᷃ khác cu᷃̃ ghen ghét Dào᷃ D.C.J., cho nên ng̀ truyền làm con chấm Dấu Dào᷃ m̀h, là nhg̃ sự thương khó D.C.J., nghĩa là Dào᷃ D.C.J. chịu khó, Thầy Dào᷃ D.C.J. chịu khó, ng̀ nhà Thầy Dào᷃ D.C.J. chịu khó, bổn đạo Dào᷃ D.C.J. cu᷃̃ ph̉ chịu khó, dù mà chg̉ có lỗi gì mặc lào᷃, thì cu᷃̃ làm khốn, vì có tên gọi là Jesu, thì kẻ ấy ph̉ chịu, cu᷃̃ như khi cuân dữ bắn tên Jesu, sao᷃ ph̉ m̀h ou᷃ th́ Sebastiao᷃, thì ng̀ ph̉ chịu, mà Herode có một ý giết D.C.J., thì 14 vạn 4. nghìn các th́ Innocente ph̉ chịu, vì Vua Herode thì sợ rğ̀ ngằy sau D.C.J. có cướp cuyền m̀h chğ, thì mới đi tìm mà giết khi mới sinh, vì thấy 3. Vua bên Phương đou᷃ có kính chuộng mà tìm đến lặy ng̀, cu᷃̃ như khi thiên hạ thấy Đ. th́ Phapha Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở th̀ Roma, là Kẻ chợ th́ Igreja, thì vui mừng, mà các Dào᷃ thì lo buồn, vì lào᷃ ghen ghét, cho nên khi thấy Dào᷃ D.C.J. ph̉ sự khó thì mư᷃̀, mà thấy ng̀ đc̣ sự vui thì buồn, là trái điều răn D.C.B. Mà các Dào᷃ trao᷃ nước Hespanha thấy Vua m̀h bàn vuối quan Trều cho đc̣ rước Dào᷃ D.C.J. về như trć, thì các Dào᷃ trao᷃ nước ấy chg̉ biết xấu hổ, vì đău mắt mà chg̉ muốn sự sáng, liền họp nhău mà làm ngăn trở, sao᷃ Vua ấy chg̉ nghe mlời m̀h Tầu, thì rước Dào᷃ D.C.J. về, cu᷃̀ ra một Phượ᷃ Truyền cho dân thì m̀h ca᷃̀ng xấu hổ hơn, vì ngợi khen sự nhân đức Thầy Dào᷃ D.C.J., cu᷃̀ khéo dặy dỗ mà làm ích cho dân, và sự thou᷃ thái mà làm sách, thì các Dào᷃ hợp lại làm một cu᷃̀ chg̉ bằng Dào᷃ D.C.J., cu᷃̀ nói nhiều sự khác hình như làm vậy, cho nên chg̉ nhg̃ là các Dào᷃ trao᷃ nć Hespanha ph̉ thẹn thò, mà lại các Dào᷃ mọi nước bên Phươ᷃ Tây điều xấu hổ, vì đánh lửa thì đău lào᷃ khói.

Rằy nć Phalansa chg̉ còn Dào᷃ nào, thì nói truyện thuẩ xưa khi mới Lập Dào᷃ Đức Chúa Jesu thì dân chg̉ muốn, vì muốn theo Đạo thằng Calvino, là Thầy cả bề ngoài trao᷃ nước ấy, cho nên nó đã giết nhiều Thầy Dào᷃ D.C.J., như một lần đã giết 40. Thầy ở ngoài biển, mà con mắt thiêng liêng bà th́ Teresa xem thấy 40. linh hồn ấy lên Blời, mà đội Trều thiên Tử vì Đạo, cu᷃̀ biết rğ̀ trao᷃ 40. thánh ấy thì có một cháu m̀h. Sao᷃ Vua thì chảng theo Đạo rối ấy, liền xin ou᷃ th́ Ignacio, thì ng̀ sai Thầy cả Paschasio là bạn thứ 9. m̀h sang nước Phalansa, mà Lập nhà Dào᷃, cu᷃̀ ở th̀ Paris cho đến khi qua đời, thì nhiều ng̀ nước ấy đã giở lại Đạo thật, còn bao nhiêu chg̉ giở lại, mà cứ theo Đạo rối, thì nam 1585. Vua nước ấy truyền giết trao᷃ một đêm thì chết hết. Sao᷃ đến khi phá Dào᷃ D.C.J., mà thiếu kẻ dặy dỗ, thì nó lại maọc ra mà làm luạn, cu᷃̀ giết Vua m̀h. Sự ấy chg̉ nhg̃ là ng̀ nước ấy xưng ra, mà lại Phượ᷃ Truyền Vua Hespanho đã nói rğ̀: Bởi vì phá Dao᷃ D.C.J. thì nhiều Vua Chúa Phươ᷃ Tây mất nước.

Sao᷃ le nhg̃ Thầy cả Phalansa cu᷃̀ Hespanho ở Anam, thì nói xấu cho Dào᷃ D.C.J., vì muốn lấy bổn đạo, như rğ̀: Rằy ou᷃ th́ Ignacio chảng còn sáng trć mặt D.C.B., thì ph̉ biết, dù mà Dào᷃ D.C.J. chg̉ còn, thì cou᷃ nghiệp ou᷃ thánh Ignacio cu᷃̃ chg̉ mất. Cu᷃̀ rğ̀: Dào᷃ xưa, Thầy Dào᷃ xưa. Sao᷃ le tiếng nước ng̀ thì cứ nói rằng: Da Companhia de Jesu, cu᷃̀ Jesuitas. nghĩa là Dào᷃ D.C.J., cu᷃̀ Thầy Dào᷃ D.C.J. Lại bỏ vạ cho bổn đạo một tiếng rất nặng rğ̀: Chg̉ vơng mlơi Đ. th́ Phapha, mà chg̉ nói đến sự Phalansa có mấy năm năy, thì đã bát hai Đ. th́ Phap. về giam, một ou᷃ thì chết rủ tù, mà một ou᷃ thì các nước ph̉ đến đánh tháo, thì ng̀ mới ra khỏi tù. Cho nên ph̉ biết sự đời chg̉ khác gì như sự Đạo, vì khi dân chg̉ muốn quan Trấn ấy, thì khải cho đc̣ ou᷃ Trấn khác, thì chg̉ ai gọi là làm ngụy cu᷃̀ nhà Vương. Cho nên bổn đạo Phươ᷃ Tây thường Tâu D. th́ Phap. thì nhiều Vít vồ ph̉ đòi về Roma, có ou᷃ cu᷃̃ hai ba lần ph̉ đòi, vì khi chg̉ bg̀ lào᷃ bổn đạo địa phận, thì ng̀ ta cáo, mà nước nọ nć kia thì nhiều Vít vồ ph̉ vào tù rạc, thì chg̉ ai gọi bổn đạo nhg̃ địa phận các Vít vồ ấy là kẻ chg̉ vơng mlời Đ. th́ Phap. Có một bổn đạo Anam chg̉ muốn Vít vồ tạm, mà xin Vít vồ chính, thì gọi là chg̉ vơng mlời Đ. th́ Phap. cu᷃̀ là kẻ rối Đạo, chớ nghĩ rğ̀ bổn đạo Anam u mê mà nói nạt. Lại khi muốn làm ngăn trở nơi Macao, thì nói xấu cu᷃̀ Vít vồ th̀ ấy rğ̀: Ta có Thầy cả ra lấy vợ, mà chg̉ nói đến trao᷃ nć Phalansa, vì Anam có một Cụ Bích, sao᷃ le thiên hạ có nhiều, nhất là nć Phalansa, chg̉ nhg̃ là nhiều Thầy cả Bề trao᷃ Bề ngoài, mà lại Vít vồ cu᷃̃ ra lấy vợ, cu᷃̀ làm nhg̃ sự xấu xa thì hơn Cụ Bích, sao᷃ le chg̉ ai là kẻ nói xấu cho m̀h, cu᷃̃ như nhg̃ kẻ giữ việc Judeo cu᷃̀ nhg̃ sãi Fariseos điệu một đàn bà lỗi nghĩa vợ chòu᷃ đến trć mặt D.C.J., mà hỏi rğ̀: Đạo ou᷃ th́ Moyses dặy ném đá nhg̃ kẻ có lỗi ấy, thì bây giờ Thầy dặy phạt con nằy thể nào. D.C.J. ở lặng, cu᷃̀ lấy ngón tăy m̀h mà viết dưới đất, đoạn mới phán rğ̀: Ai trao᷃ chúng băy là kẻ chg̉ có tội, thì ném đá trước hết, D.C.J. phán đoạn điều ấy, thì lại nghiêng m̀h xuống đất mà viết. Bấy giờ Escribas cu᷃̀ Fariseos liền trốn ra khỏi nhà thờ, trć hết thì nhg̃ kẻ tuổi tác, sau thì nhg̃ kẻ còn trẻ, vì thăy thẳy điều xét m̀h, mà thấy m̀h có lỗi thì xấu hổ, còn có một con ấy ở lại mà thôi, thì D.C.J. hỏi rğ̀: Nào là nhg̃ kẻ cáo mằy ở đâu, có ai phạt mằy hay khou᷃. Con ấy thưa rğ̀: Chiềng Thầy chg̉ có ai, D.C.J. liền phán rğ̀ chg̉ có ai phạt mằy, thì Tao cu᷃̃ chg̉ luận, thì mằy đi mà đừng phạm tội nữa.

Ấy vậy ai cáo rğ̀: Thầy cả cu᷃̀ bổn đạo Dào᷃ D.C.J. chg̉ vơng mlời Tòa th́, thì cu᷃̃ ph̉ xét m̀h, vì khi Dào᷃ D.C.J. đã mất, thì Tòa th́ nhận lấy chu᷃́ tôi làm con chiên m̀h, mà chg̉ có dặy chu᷃́ tôi ph̉ làm con chiên Dào᷃ ou᷃ thánh Domingô, cu᷃̀ làm con chiên các Thầy cả bề ngoài Phalansa, mà sao hai Vigarios ấy là Vít vồ đất khác đc̣ buộc chúng tôi điều ấy. Lại phải xét Tòa th́ đã biết rğ̀ Dào᷃ D.C.J. mất, thì thiế Thầy cả, cho nên ng̀ dặy rğ̀: ph̉ truyền chức cho ng̀ nhà chu᷃́ tôi làm Thầy cả mà giúp bổn đạo thuộc về Dào᷃ D.C.J. khi trć, mà sao m̀h lại sai đi làm phúc cho bổn đ. Dào᷃ thánh cu᷃̀ Phalansa, vì phô Thầy ấy chg̉ thiếu Thầy cả. Như thể ấy thì m̀h là kẻ chg̉ vơng mlời Tòa thánh, dù giấu đc̣ trć mặt Tòa th́, là ng̀ thế gian, sao᷃ chg̉ giấu đc̣ trć mặt D.C.B., vì thou᷃ biết vô cu᷃̀, mà biết rğ̀ lào᷃ m̀h hướng về đâu, cho nên ra thiệt hại linh hồn ng̀ ta, vì trâu bò húc nhău thì ruồi muỗi ph̉ khốn.

Lại ph̉ biết cu᷃̃ trao᷃ một việc nằy là khi Dào᷃ D.C.J. mất, mà Vít vồ Portugue ở Bác kim chết, thì Tòa th́ ở lặng mà sai Vít vồ m̀h sang nhận lấy con chiên, sao᷃ bổn đạo chg̉ chịu Vít vồ ấy cai m̀h, thì chg̉ ai gọi bổn đạo Đại m̆h là nhg̃ kẻ chg̉ vơng mlời Tòa th́. Có một cậy thần cậy thế, múa mép mà nạt bổn đạo Anam, vì đe loi nhg̃ vạ nọ vạ kia, đời trć có ou᷃ cu᷃̃ gieo vạ, sao᷃ Đức th́ Phapha đã trách quẩ sự ấy, vì bổn đạo Anam hãy còn gọi là bổn đạo mới, cho nên th́ Igreja đã tha cho nhiều sự, mà chg̉ buộc như bổn đạo Phương Tây.

Đến khi Vua Portuguez sai Vít vồ chính m̀h sang đến Kẻ chợ Bác kim, thì Vít vồ Tòa th́ chg̉ còn có ph́ mà cai trị nữa, vì có Chính thì tạm ra như khou᷃. Bởi đấy thì khi Vua đặt Vít vồ Chính cho chu᷃́ tôi, thì Tòa th́ sợ rğ̀ sẽ mất 2. Vít vồ tạm m̀h, liền chặy thế cách mà làm ngăn trở, vì chg̉ dạm ra mặt. Sao᷃ sự ấy chửa đến kì, vì các D. th́ Phapha đã ban cho Vua nć Portugal làm Quan Thầy bổn đạo bên Phương đou᷃, thì có ph́ mà đặt Vít vồ chính cho bổn đạo, như đã đặt Vít vồ cho Nhật Bản, Bác kim, Nam kim, cu᷃̀ nhiều Vít vồ cả và Phương Thiên Trúc, vì có cou᷃ nghiệp mà đã sai ou᷃ th́ Phanchicô Xavier cu᷃̀ các Thây Dào᷃ D.C.J. sang giảng Đạo Phương đou᷃. Cho nên Vua Phêrô thứ 2. Truyền cho Quan Trấn thăy vì Vua, cu᷃̀ các Quan trấn, và các Vít vồ địa phận bên đou᷃ rğ̀: Ph̉ bênh sự Trậm là Quan Thầy bổn đạo Phương đou᷃. Bởi đấy thì sinh ra một sự rất blớn, vì Đ.th.P. Clem.^te thứ 11. sai ou᷃ Carlos Thomas Maillard de Tournon có chức Patriarca cu᷃̀ Cadinale sang Đại mh mà tra xét sự về ou᷃ Khỏu᷃ Tử, năm 1705. thì ou᷃ ấy đến Quảng đou᷃, liền cai bổn đạo cu᷃̃ như con chiên m̀h vậy, sao᷃ đa᷃ng thuộc về dịa phận Vít vồ Macâo. Đến thǵ 8. n. 1707. ou᷃ ấy vào Macão thì cu᷃̃ muốn cai bổn đ. như Qua᷃̉ đou᷃. Sao᷃ Quan Trấn thăy vì ở Gôa đã cou đòu᷃ cu᷃̀ các Quan Trấn, và các Vít vồ rồi Truyền bát ou᷃ Cadinale ấy, cu᷃̀ các Thầy cả Tòa th́ đi vuối ou᷃ ấy mà bỏ vào ngục, dù ou᷃ ấy chặy thế vuối quan Đại mh thì cu᷃̃ chg̉ khỏi, sau thì ou᷃ ấy chết trao᷃ tù ở th̀ Macão, mà Đ. th́ P. chg̉ có quẩ trách Vua Portuguez một điều nào.

Sự ấy cu᷃̀ nhiều sự khác thì đã in vào sách, cho thiên hạ đc̣ biết, chg̉ ph̉ rğ̀ tôi có nghe ai nói truyền khẩu. Cũng như năm 1682. mà Tòa th́ đòi các Thầy Dào᷃ D.C.J. ở nước Anam Đàng trao᷃ Đàng ngoài ph̉ giở về Roma cho hết, cu᷃̀ cấm Bề trên Dào᷃ ta chg̉ đc̣ sai Thầy nào sang Anam mà thăy nhg̃ Thầy đi váng cho đến khi m̀h cho ph́ thì mới đc̣ sai. Sự ấy đã in vào sách Phươ᷃ Tây cho thiên hạ biết, vì làm cách ấy để cho Thầy cả m̀h mới đến đc̣ nhận lấy bổn đao ta, mà kẻ chg̉ biết thì nói rğ̀ Đ. th́ P. đòi về xem mặt. Vì Thầy Dào᷃ D.C.J. chg̉ muốn tỏ sự xấu ấy ra cho bổn đạo biết!

Dặy cách kiệu ảnh 7. sự thươ᷃ khó rất th́ Đức Bà Maria.

Thể thứ 1.

Làm trạo᷃ thể, thì ph̉ có 7. kiệu, mà 7. sự thương khó, cu᷃̀ kiệu đi có thứ tự như 7. thứ ngám 7. sự thương khó, mà Tượng Đức Bà thì mặc áo mùi Roso, là mùi trậm hay là mùi xanh, mà Dô tùi cu᷃̀ các kẻ đi kiệu, nhất là như mùi áo Tượng, chg̉ có thì mùi thâm mùi tráng, sao᷃ chg̉ đc̣ ăn mặc mùi áo đào đỏ, cho đc̣ tỏ ra có lào᷃ kính 7. sự thương khó rất th́ Đức Bà.

Cách thứ 2.

Là 7. cờ ảnh có 2. mặt, mà mỗi một mặt là một sự thương khó ng̀ thì các mặt bên trước, mà các mặt về sau, thì hình Đức Bà có 7. con dao sác thâu qua vào lào᷃. Ví bằng muốn cho vư᷃̃ vàng thì làm khung khám chạm lạo᷃ chu᷃ quanh, giữa thì là ván, cu᷃̀ phủ vải hai mặt ván 2. bên mà vẻ, thì chg̉ có rách vải, h. là vỡ ván ấy ra, mà muốn cho 2. ng̀ càm, thì ph̉ làm 2. cán dài, cho đc̣ chóu᷃ xuống đất khi nghỉ ở daọc đàng, như kẻ cam Câu rút mà đi kiệu ảnh vậy, sao᷃ Câu rút cu᷃̀ Cờ ảnh thì cứ ở cao khỏi đầu, cho ng̀ ta đc̣ xem thấy. Bằng muốn cho 4. ng̀ kiệu Cờ ảnh, thì ph̉ làm 2. chân vắn mà cám vào kiệu, dù 2. ng̀ càm, h. là 4. ng̀ kiệu Cờ ảnh ấy, thì cu᷃̃ ph̉ có mỗi một Cờ ảnh là 4. đèn lòu᷃, h. là 4. cây nến đốt mà đi 4. gaóc. Dù 7. kiệu Tượng, h. là 7 kiệu Cờ ảnh mặc lào᷃, sao᷃ le sau hết 7. kiệu ấy, thì ph̉ có một kiệu Tượng D.B. có 7. con dao sác thâu qua trao᷃ lào᷃, đoạn Thầy cả mặc áo Capa Roso mà đi theo kiệu ấy, cu᷃̀ các Thầy ng̀ nhà, và quan viên, mà các ng̀ nữ thì ph̉ chia ra cho bg̀ nhău, cu᷃̀ đi theo 7. kiệu trć, vì kẻ hèn thì đi trć, mà kẻ trạo᷃ thì đi sau. Đang khi đi kiệu thì thăy thẳy điều ph̉ lần hạt 7. sự thương khó mà kính rất th́ Đức Bà. Câu rút cu᷃̀ hai chân nến cao thì ph̉ đi trć hết các kiệu, cán Câu rút cùng cán chân nến, thì ph̉ cao bằng nhău, cho kẻ càm đc̣ cám xuống đất khi nghỉ daọc đàng. Khi càm Câu rút đi kiệu thì ph̉ có ảnh chuộc tội, mà giở mặt Tượng về trć, ngằy lễ 7. sự thương khó thì ph̉ có khăn mùi Roso mà che Tượng chịu nạn, dưới đế Câu rút cu᷃̀ đế 2. chân nến cao cu᷃̀ phủ mùi Roso mà tòa tuệt ra chu᷃ quanh, cu᷃̀ dài xuống độ một thước kinh.

Thứ 3.

Khi chg̉ làm đc̣ như hai cách trć, thì kiệu một kiệu 7. sự thương khó Đức Bà cu᷃̃ đã đủ, mà biên tên và Họ cho đc̣ ăn mằy ph́ Indu, bằng ph̉ làm nhg̃ việc gì, thì đã có Lề Luật dặy.

Dặy Cách kiệu ảnh Rosario rất th́ D.B. Maria.

Trć hết thì Câu rút có ảnh chuộc tội, mà đế Câu rút cu᷃̀ đế hai chân nến cao, thì ph̉ baọc mùi vaóc tráng, mà 15. kiệu, h. là 15. cờ ảnh, thì các mặt sau điều vẻ Đức Mẹ bòu᷃ Con, mà các mặt trć thì vẻ h. là đi kiệu thì cứ thứ tự như trao᷃ 15. thứ ngám, mà kiệu Tượng rất th́ Đức Mẹ bòu᷃ Con thì đi sau hết các kiệu, cu᷃̀ có Tràng hạt Rosario ở trao᷃ tăy D.C.J. cu᷃̀ rất th́ D.M. như các ảnh vẻ vậy, mà Thầy cả đi theo kiệu thì ph̉ mặc áo Capa mùi tráng cu᷃̃ như áo Tượng Đức Bà vậy. Các kẻ đi kiệu dù nam nữ thì lần hạt Rosario, lại khi đi kiệu Rosario, h. là đi kiệu 7. sự thươ᷃ khó Đức Bà, mà họ chg̉ đủ nến phát, thì ai có nến riêng thì đốt mà càm tăy, chớ tiếc của cu᷃̀ đư᷃̀ thẹn thò vì rất th́ Đức Mẹ, thì ng̀ sẽ phù hộ cho, chg̉ nhg̃ là linh hồn mà lại xác nữa.

Sự kiệu ảnh Phươ᷃ Tây có nhiều cách.

Khi kiệu m̀h th́ D.C.J. nğ̀ lễ Santi, thì Vua Chúa cu᷃̀ các quan Đại thần mới đc̣ càm cột Trướng, mà nhiều Câu rút, vì các nhà thờ Thầy cả địa phận, cu᷃̀ các nhà Dào᷃ điều ph̉ đem Câu rút đi mà kiệu m̀h th́. Khi kiệu D.C.J. vác Câu rút các ngằy thứ 6., thì mặc áo hãm m̀h, cu᷃̀ đi chân khou᷃ chg̉ có hài miệt, và mang lòi tói sắt kéo lê đàng sá, làm cho ng̀ ta đọu᷃ lào᷃ mà ăn năn khaóc laóc. Khi kiệu hãm m̀h mà cầu xin sự gì thì cu᷃̃ mẫu ấy, sao᷃ lại thêm một sự rğ̀, đi đc̣ mấy bước thì lại sấp mình xuống đất mà khaóc laóc. Sao᷃ khi kiệu mừng lễ thì trạo᷃ thể, như nğ̀ lễ ou᷃ th́ Antôn thì kẻ chợ nć Portugal kiệu 18. kiệu sơn son thiếp vàng, vì Dào᷃ ou᷃ th́ Phanchicô là Dào᷃ khó kh̆. Sao᷃ le Dào᷃ D.C.J. thì hãy còn để dấu tích lại nơi th̀ Macao cho đến bây giờ, thì 4. kiệu bạc, cu᷃̀ 4. Tượng th́ Dào᷃ cao blớn mà đúc tuền bạc, vì đến nğ̀ lễ một ou᷃ th́ nào, thì liền kiệu 4. ou᷃ th́ ấy ra, mà đi cả và thành Macao. Phương Tây kiệu ảnh thì đô tùi ng̀ nam, mà kiệu thì rất nặng nề, cu᷃̀ khi nghỉ đâu thì đã có một ng̀ một nạng mà chóu᷃, sao᷃ kiệu Anam ta thì làm thanh thanh mà nhẹ, cu᷃̀ đã có thói kiệu rất th́ Đức Bà thì đô tùi ng̀ nữ, mà Bà nào sang trạo᷃ hơn thì chấp hiệu, những kẻ càm đèn lòu᷃, cu᷃̀ nến sáp mà đi chung quanh kiệu ấy thì cu᷃̃ ng̀ nữ. Vì khi tôi còn bé ở nhà thì đã xem Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh kiệu ảnh ở Làng Kẻ Nam, đến sau thì xem Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo kiệu ảnh ở Làng Trung linh. Sao᷃ chg̉ trạo᷃ bàng khi cụ Luiz làm tiệc lễ phục sinh ở Làng Gòi mà kiệu ảnh, vì ngằy thứ 6. trć lễ Lá, thì kiệu 7. sự thương khó rất th́ Đức Bà, mà có 7. con dao sác thâu qua lào᷃ ng̀. Đến nğ̀ thứ 6. lễ sau thì kiệu cất xác rất th́ D.C.J., ở trao᷃ một cái săng the mà để trên đỉnh mồ cho ng̀ ta đc̣ xem thấy, chu᷃ quanh các bợc mồ thì đầy nhg̃ th́ Thiên thần đứng đấy, cu᷃̀ lo buồn mà thươ᷃ Chúa m̀h. Kiệu nằy thì 24. đô tùi ng̀ nam, vì là đòn đại dư, mà kiệu Câu rút đi trć, cu᷃̀ có nhg̃ sự thương khó D.C.J. treo trên ấy thì 12. đô tùi ng̀ nam. Kiệu rất th́ Dức Mẹ đi theo sau mà đưa xác Con, thì 8. đô tùi ng̀ nữ, cu᷃̀ một bà chấp hiệu. Trć kiệu nằy thì nhiều cờ ảnh th́, mà mỗi một cờ là hai ng̀ nữ càm, vì có hai cán, 60. đèn lòu᷃ thì chia ra các kiệu, cu᷃̀ các cờ ảnh, mà đô tùi đàn ou᷃ thì ng̀ nam càm đèn lòu᷃, đô tùi đàn bà thì ng̀ nữ. Quan viên mũ bg̀ áo tráng thì đưa xác, no ven cu᷃̀ đàn bà con trẻ họ nào họ ấy thì theo cờ ảnh họ m̀h mà đaọc kinh. Sau hết thì ng̀ nhà cu᷃̀ Thầy cả theo kiệu Đức Bà. Giai Làng thì canh giờ, cu᷃̀ đáo᷃ đàng đất lưỡng dịch 2. bên, vì kiệu ra ngoài bãi biển. Đến ngằy lễ phục sinh, thì kiệu sóu᷃ lại, bấy giờ bổn đạo mới ăn mặc đào đỏ, khi ấy có 16. khách quan Trấn về đấy, sao᷃ là thì Nhà cả Cóu᷃ Trấn Nam.

Đến năm 1794. mà tôi làm lễ th́ Quan Thầy ở Hà lạn thì cu᷃̃ 3. kiệu, mà 3. họ kiệu kiệu rất th́ D.B., thì Noven hà lạn, kiệu ou᷃ th́ Philiphê, cùng kiệu ou᷃ th́ Jacobe Tou᷃ đồ, thì giai Làng Cẩm hà, cu᷃̀ giai họ Man đời,

Dào᷃ th́ chửa từng thấy kiệu Câu rút, liền cáo Vít vồ, mà Vít vồ cu᷃̃ chg̉ biết, liền hỏi Cụ Luiz, thì ng̀ thưa rğ̀: Nó vác chg̉ nổi, thì nó khiêng Sao᷃ tôi đã thấy kiệu ảnh Chuộc tội nhiều lần, mà cu᷃̃ 12. đô tùi ou᷃ th́ Phanchicô thì qùi trć ảnh, mà D.C.J. thì thou᷃ ra 5. dấu cho ng̀, thì ph̉ có 5. dây đỏ lớn ở 5. dấu Tượng chịu nạn, mà thâu qua vào 5. dấu Tượng ou᷃ th́ Phanchicô để cho con mắt ng̀ ta xem thấy.

Cụ Thao,
Cụ Thiều,
Cụ Cuyền,
Cụ Bỉnh,
Thầy già Lao᷃,
Thầy già Hiển,
Thầy già Miện,
Thầy Lẻ Tuển,
Thầy Liễn,
Thầy Trung,
Thầy Nhân,
Thầy Ngần,
Thầy Thuyên,
Thầy Trạch,
Thầy Tỏu᷃ Đán,
Thầy Túc,
Thầy Vân,
Thầy Cựu,
Thầy Liên,
Thầy Huy,
Thầy Cẩm,
Thầy Bá,
Thầy Tình,
Thầy Nghiêm,
Thầy Quán,
Thầy Nghiện,

Thầy Triết,
Thầy Thuân,
Thầy Khang,
Thầy Tiện,
Thầy Cảnh,
Thầy Khuông,
Thầy Vường,
Thầy Tuên đou᷃,
Thầy Tuên đuài,
Thầy Lưu,
Thầy đồ Luện,
Thầy Lộc,
Thầy Bou᷃,
Thầy Thịnh,
Thầy Thiện,
Thầy Cuyền,
Thầy Đệ,
Thầy Trình,
Thầy Hùng,
Thầy Điền,
Thầy Dược,
Thầy Tạ,
Thầy Lượng,
Thầy Mèn,
Thầy Sen,
Thầy Giám,
Thầy Chạch,

Thầy Lạm,
Thầy Thanh,
Thầy Thạc,
Thầy Mĩ,
Thầy Đạc,
Thầy Hiệu
Thầy Sử,
Thầy Điển,
Cậu Trương,
Văn Lúc,
Văn Thạnh,
Văn Tuên,
Văn Hằng,
Văn Lệ,
Kẻ Sạt.
Ou᷃ bà Thiêm Dự
Ou᷃ bà Trụm Diềm
Ou᷃ bà Thầy Thang
Kẻ Nội.
Ou᷃ Lang Hạt
Ou᷃ bà Huện y
Kẻ Ròu᷃.
Bà Xuân,
Hào Xá.
Ou᷃ đồ Bình,
Ou᷃ đồ Nhất.
Ou᷃ Tín.

Đou᷃ trều.
Vợ chòu᷃ La᷃ Ngần.
Kim thành.
Cô Nhị,
Xuân điện.
Ou᷃ đồ Bình,
Ou᷃ hiệp Du,
Bà Thiết,
Cô Thuên,
Cô Húng,
Chú Thou᷃,
Thím Tri,
Văn Tuản,
Văn Tuển,
Văn Liêu,
Cô Thiện,
Cô Sự,
Kẻ Chuôn.
Ou᷃ bà cóu᷃ Cẩm,
Kẻ Lựa.
Ou᷃ bà đồ Tào᷃,
Kẻ Man.
Vợ chòu᷃ Thầy Miên
Cái Miên,
Bà Tuần,

Cô Huân,
Cốc Thành.
Ou᷃ Trươ᷃ Duẫn
Trang hậu.
Ou᷃ Trương Quí,
Cô Ne,
Cuần anh.
Ou᷃ bà điện Xuền,
Đou᷃ cường.
Bà phó Luật,
Đou᷃ biên.
Vợ chòu᷃ Thầy Bảng
Vợ chòu᷃ cai Châu,
Huành từ.
Ou᷃ Trương Huằng
C^{(văn bản không rõ)} mộc.
Vợ chòu᷃ xã Khán,
Hà lạn.
Ou᷃ Lang Cơ,
Cô Xuê,
Kẻ mèn.
Bà Khou᷃,
Kẻ Nê.

Vợ chòu᷃ ou᷃ Đại
Vợ chòu᷃ bố Đại
Vợ chòu᷃ xã Thanh
Bà xã Thái,
Xã thái,
Cô xã Thái,
Bà Bởng,
Cô Nhường,
Bá Dật,
Mẹ Bíp,
Kẻ thứa.
Thầy Huân,
Ou᷃ bà huện Vịnh
Vợ chòu᷃ tú Ngọ,
Ou᷃ tú Mậu,
Vợ chòu᷃ la᷃ Càm
Cô Tỉn,
Ou᷃ Uý,
Bà Đôi,
Mẹ Đài,
Kẻ bát.
Bà sở Khua,
Họ ba dừa.
Cậu Đơn blớn,

Cậu Đơn bé,
Mẹ Đơn.
Kẻ chợ.
Vợ chòu᷃ nho Thái
Con nho Thái,
Rể nho Thái,
Vợ chòu᷃ nho Tư,
Vợ chòu᷃ tri Cơm,
Vợ chòu᷃ đồ Tuại,
Cô Lẻ,
Bà cai Na,
Cô Siêng,
Dì Vơn.
Phố An lang.
Vợ chòu᷃ ou᷃ Diễm
Vợ chòu᷃ Thầy Diễm
Chú Ba,
La phù.
Chú Viên,
Chú mần Thou᷃,

Các tên nằy thì 2 Thầy ở Macao gưởi sa᷃

Mátcô,
Vento,
Jose,
Aucutinh,
Antão,
João,
Silivete,
Ninpha,
Anna mẹ Duệt
Mata mẹ Huân
Anna,
Igne,
Lucia,
Igne,
Bấy nhiêu tên thì đã biên vào sổ họ Rosario ở nhà thờ Sacramento Kẻ chợ Lisboa. Còn các tên khác thì các Thầy có biên, sao᷃ tôi chg̉ sao vào sách này, vì chg̉ biết cho tỏ.

Sổ sang biên các tiền của chung.

Chg̉ kể 3. lượt trước, là khi Thầy Trung cu᷃̀ Thầy Nhân sang Macao lần thứ 1., cu᷃̀ Thầy Ngần sang lần thứ 2., và Bỉnh tôi cu᷃̀ Thầy Liễn sang lần thứ 3., vì 3. lần ấy gọp lại đc̣ độ 10. nén vàng, mà phú cho Thầy Liễn cu᷃̀ Thầy Nhân trẩy sang Gôa, thì kẻ cướp Phalansa đã lấy hết, mà giở về tăy khou᷃, cu᷃̀ chg̉ kể lượt Thầy Thuyên sang Macao lần thứ 5., cu᷃̀ Thầy Trạch sang lần thứ 6., vì bấy lâu đã tiêu dùng, cu᷃̀ chg̉ kể nửa phần tiền bạc cu᷃̀ độ một tram rưởi tâm vải thâm tôi đem sang Macao lượt thứ 4., mà để lại đấy cho Thầy Liễn, vì bao nhiêu của tôi để lại đấy, h. là của Thầy Thuyên Thầy Trạch đem sang, thì đã sở tổn thuốc men cho Thầy Liễn, cu᷃̀ làm việc cho Thầy ấy khi qua đời thì hết 200. đòu᷃ bạc pataca, mà 589. đòu᷃ rưởi bạc patacas các Thầy ấy để gưởi ở tăy cụ Rodrigo là Thầy cả giữ việc thou᷃ sự th̀ Macao, thì Vít vồ Manoel đã lấy mất ngằy 13. thǵ giêng nam 1804. ấy là hai lần chúng tôi ph̉ kẻ cướp thủy cu᷃̀ kẻ cướp vã, và khi thuê Tầu Macao cho hai Thầy trẩy sang Gôa thì hết 120. đòu᷃ bạc patacas. Bây giờ kể nửa phần tiền bạc lượt thứ 4. tôi trẩy sang Macao, cùng đem sang Phương Tây mà thôi. Trć hết 15. tấm the hoa, cu᷃̀ một cái hòm ngà, cu᷃̀ mấy cái quạt, và mấy cái lược thì tiến Đức Vua là của nước ta. Mấy tấm vải tráng cùng mấy tấm thâm, thì lưỡi Quan blớn, cu᷃̀ Đức Patriarca, Cadinale, là Vít vồ th̀ Kẻ chợ nước Portugal, cu᷃̀ mua mấy hòm chè ở dưới Tầu đem lên làm quà. Bốn ng̀ vượt biển 6. tháng, mà thăy đổi 2. chiếc, thì chg̉ mất một đòu᷃ tiền nào, vì hai Chúa Tầu điều cho ăn uống cu᷃̀ chg̉ lấy cou᷃, Chúa Tầu Inglez cu᷃̃ như Chúa Tàu Portuguez, vì lào᷃ thương xót, mà ai bệnh nạn thì thuốc men, cu᷃̀ có lào᷃ xem saóc. Sao᷃ cu᷃̃ ph̉ sở tổn hết mấy đòu᷃ bạc, vì thuê Thuyền khách ở Macao mà ra đón Tầu, cu᷃̀ khi đến th̀ Santa Helena mà thuê Thuyền đi có việc, và mua lại ng̀ ta ở trao᷃ Tầu một cái hòm để mà đựng đồ, kẻo tiền bạc cuấn ở trao᷃ m̀h thì chg̉ giữ đc̣, mà vải vaóc thì hư đi, vì khi đi thì trốn, cho nên chg̉ dám đem hòm siểng. Khi đến Kẻ chợ nước Portugal, tức thì ph̉ sở tổn hết 10. đòu᷃ vàng Peça, vì ph̉ thuê xe ngựa mà chặy vào cửa quan nọ quan kia, cho ng̀ đọu᷃ đạt đến nhà Vương, thì mới đc̣ vào chầu mà Tâu, bấy giờ Đức Vua ban cửa ban nhà cho mà ở, phát lang cho mà ăn mặc cu᷃̀ mọi sự dùng, thì chg̉ thiếu sự gì, đi đâu thì xe ngựa, mà có đầy tớ dọn giường dọn chiếu, cu᷃̀ kẻ xép cuần xép áo điều ph̉ blả cou᷃ cho nó, vì giường thì nhg̃ chăn cu᷃̀ đệm, mà vải thăy vì chiếu, áo thì nhiều, vì cuần áo tráng lót thịt thì mọi tuần lễ ph̉ thăy đổi mà giặt, thì đã có thợ giặt áo, thợ cạo râu mỗi một tuần lễ thì hai lần ph̉ đến mà cạo râu. Lại ai có bệnh thì ăn thịt gà, một bữa là nửa con, mà một con gà là quan mốt quan hai, hai Thầy thuốc xem mạch thì đến cho liên, Thầy thứ nhất đến thâm mỗi một lần 2. quan 6. tiền 40. Thầy thứ nhì mỗi một lần đến thăm là 1. quan 3. tiền 20. đòu᷃ cou᷃, mà khi gọi 2. Thầy thuốc khác đến cou᷃ đòu᷃ vuối Thầy thuốc nhất ấy một lần, thì ph̉ blả cou᷃ cho cả và ba, mỗi một ng̀ là 8. quan, mà 3. ng̀ thì 24. quan. Thuốc men thì đàng khác, vì Thầy mạch cứ viết bài, mà ng̀ nhà có bệnh đem cho hàng thuốc làm, ph̉ bao nhiều tiền thì kẻ liệt blả nó. Lại thói nước ng̀ khi Thầy thuốc bảo việc gì, thì nhà liệt ph̉ làm, cho nên ou᷃ ấy bảo đi đến mạch nước mỏ sắt mà tám cu᷃̀ uống, dù cách Kẻ chợ 2. ngằy đàng thì chúng tôi cu᷃̃ ph̉ đi 6., 7. lần, mà mỗi một lần thì hơn một tháng, cu᷃̀ ph̉ thuê cửa thuê nhà mà ở, thuê đầy tớ mua chác, nấu nướng dọn dẹp cho mà ăn, lại nhg̃ kẻ giữ việc giúp ng̀ ta tám, cu᷃̀ kẻ giữ việc múc nước cho ng̀ ta uống, đến khi trẩy thì ai cu᷃̃ ph̉ blả cou᷃ cho nó, vì thiên hạ kéo đến đấy thì nhiều, cho nên mắt mỏ cửa nhà, đồ ăn uống thì rẻ hơn Kẻ chợ, vì miền ấy đem đến bán, sao᷃ nhà thì mắt, vì ng̀ ta trú một Làng có mặch nước mà thôi. Khi chu᷃́ tôi đi cả và 4. ng̀, thì ph̉ 2. cái xe, cu᷃̀ nuôi đầy tớ xe, mà ph̉ blả cou᷃ cho Chúa nhà nó 8. ngằy xe, vì nó đưa đi 2. ngằy thì đến nơi, 2. ngằy nó giở về Kẻ chợ là 4., khi nó đến rước thì cu᷃̃ 4. ngằy, vì 2. ngằy đi 2. nğ̀ về là 8., mà mỗi một ngằy xe ít là 6. quan, mà 8. ngằy thì là 48. quan tiền. Có khi cu᷃̃ 7., hay là 8. quan một nğ̀, xe đi trao᷃ thành thì 4. quan, mà khi mắt thì 5. quan, sao᷃ ra ngoài thành thì mắt, vì ai cu᷃̃ đem hòm siểng cu᷃̀ đồ dùng m̀h đi thì chở nặng, mà đàng sá khấp khểng thì ngựa khó nhaọc. Có lần chu᷃́ tôi cu᷃̃ đi 2. ng̀, hay là một, mà tôi thì đã đi 4. lần, sao᷃ ơn trạo᷃ D.C.B. mà tôi chg̉ ph̉ tám cu᷃̀ chg̉ ph̉ uống nước mỏ sắt ấy, một đi coi saóc kẻ liệt, cu᷃̀ làm bạn vuối anh em mà thôi. Khi Thầy Nhân ph̉ bệnh phù thì Thầy thuốc bảo mua rượu khác thường, 4. tiền một lọ, cu᷃̀ truyền uống một ngằy hai lọ, mà uống hết độ một tram lọ liền khỏi bệnh phù, đến khi uống nước mỏ sắt, liền nổi cái cái lên cu᷃̀ ra mủ mà chg̉ dất, ph̉ bệnh ấy độ 3. năm, mà mỗi một ngằy là một con gà mái, dù ăn chg̉ hết mà cho ai thì mặc lào᷃, có khi Thầy thuốc cu᷃̃ bảo mua cái rùa, hay là cái ba ba, thì mắt hơn gà, có khi cu᷃̃ bảo mua Jalea, thì 3., 4. quan tiền mới đc̣ một bát, cu᷃̀ uống sữa ng̀, thì cu᷃̃ ph̉ mua, mà bệnh Thầy ấy cu᷃̃ ph̉ cou᷃ đòu᷃ 3. Thầy thuốc Đốc tô rê là nhg̃ Thầy thou᷃ thái. Sao᷃ ý D.C.B. đã định, thì nğ̀ 23. thǵ 11. nam 1802. thì Thầy ấy liền qua đời, bấy giờ các Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Philiphê nguyện Officio cu᷃̀ làm lễ Miſsa cu᷃̀ lễ mồ và cất xac mà tang ở nhà Đức bà tên là Das Neceſsidades. Đoạn chu᷃́ tôi mới đi Tâu Đức Vua, thì ng̀ ban cho nh̀ lễ Miſ.

Thầy Ngần thì ph̉ bệnh độ 15. năm, vì một hai khi khỏe, lại một hai khi bệnh, thì cứ một bệnh nhiều lần ngất đi như bệnh đọu᷃ kinh, cu᷃̀ đău đớn trao᷃ m̀h mà co tăy lại, vì khí Phương Tây thì rét, cho nên nhiều ng̀ ta sinh ra đất ấy cu᷃̃ ph̉ bệnh ấy, phương chi ng̀ Phươ᷃ đou᷃ thì ít mắu hơn ng̀ Phươ᷃ Tây, vì rét lắm mà sinh ra bẹnh ấy, thì có nh.̀ ng̀ co chân tăy lại mà ra què quạt, có năm nhiều ng̀ khỏe mặnh đang đi đàng trao᷃ Kẻ chợ thì ngã ra mà chết mọi xó, vì rét mà chịu chg̉ đc̣. Sự thuốc men Thầy Ngần thì sở tổn hơn Thầy Nhân, vì nhiều năm ph̉ bệnh, hết Thầy thuốc Đốc tô rê nọ, thì Thầy thuốc Đốc tô rê kia, có khi cu᷃̃ hai bà Thầy thuốc đến làm một, sao᷃ chg̉ Đốc tô rê nào chữa đc̣, thì ngằy 21. thǵ 5. năm 1817. liền qua đời, mà táng ở nhà Đức Chúa Epirito S.^to trao᷃ th̀ Lisboa, vì ngằy 19. thǵ 6. n. 1807. thì Đức Vua ban cho chúng tôi đến ở nhà ấy, là nhà chính Dào᷃ ou᷃ th́ Philiphê, như ý chu᷃́ tôi muốn, mà cuối nam ấy thì ng̀ ph̉ chặy giặc Phalansa mà sang Thế giái mới. Sao᷃ lang thực thì nhà kho cứ phát cho chu᷃́ tôi cu᷃̃ như khi ng̀ ở nhà.

Bệnh thấp Thầy Tru᷃, là bệnh cũ khi còn ở Anam, mà Thầy thuốc nước ta thì cấm các kẻ có bệnh thấp chg̉ đc̣ ăn thịt bò, sao᷃ Thầy thuốc nước ng̀ thì chg̉ nói đến sự ấy, một cấm các kẻ liệt chg̉ được ăn cá, mà ăn thịt bò, vì Phương Tây chg̉ có Trâu, thì cứ ăn thịt bò quanh năm, mà thịt lợn thì có mùa, thịt chiên thịt dê thì cu᷃̃ từng khi, ấy là Kẻ chợ, sao᷃ kẻ quê thì ăn quanh năm, vì bò thì đánh ra Kẻ chợ, mà m̀h thì ăn nhg̃ gióu᷃ vật nhỏ mọn. Cho nên Thầy Trung thêm bệnh khi hẵy còn ở dưới Tầu, vì ăn thịt bò muối mặn 6. tháng. Đến khi lên đất mà ăn thịt bò tươi, thì nó phát ra mà lở cả và hai chân, cu᷃̀ chẳy nước vàng ra cho liên, mà khi nó chg̉ chẳy, liền ra sốt rét mà ph nằm ở trên giường, khi thì 5., 10. ngằy, cu᷃̀ một hai tháng, thì cu᷃̃ ph̉ sở tổn nhiều thuốc men, cu᷃̀ blả cou᷃ cho Thầy thuốc, như đã nói trć. Bò nước ng̀ thì blớn hơn trâu nước ta, mà khi giết thì lột da, cu᷃̀ chg̉ lấy tiết, lợn thì tùi cu᷃̃ lấy tiết mà làm dồi. Bán thì cứ cân, mà tính cả xương, cho nên khi nhà Dào᷃ đi mua thì cứ suát, mỗi một ng̀ một bữa một cân, thì còn 8. lạng, hay là kém, vì nhg̃ xương, bữa tối thì thường ăn chân bò, lưỡi bò, aóc bò, sao᷃ ăn gióu᷃ gì thì chỉ một gióu᷃ ấy, chân thì một ng̀ là nửa, lưỡi thì cắt khuanh mang mà chia ra từng phần, aóc thì xào vuối trứng mà xúc từng đĩa. Ai muốn ăn trứng gà bữa trưa thì cho 3. cái, mà bữa tối thì 2., Trứng gà khi rẻ thì 10. đòu᷃, 12. hay là 15., mà có khi cu᷃̃ 30. đòu᷃ một trứng, mà chg̉ bán trứng vịt, vì ai có nuôi một hai cái vịt thì để cho gà ấp trứng lấy con mà bán vịt, ít là 6. tiền 40. đòu᷃ một cái. Ngằy nào ăn cá bé thì 5., 7. con, mà cá blớn thì một ng̀ một khúc dài, bánh thì là thói nước ng̀, mà cơm thì mọi ngằy mọi có như ta, rượu nho thì để ở trć mặt như nước mà mặc ý ai uống, hoa quả thì mọi bữa mọi có, nhất là cam thì lắm, vì trao᷃ một năm là 6. tháng ăn cam, mà một ng̀ là hai ba quả cu᷃̀ chg̉ ăn vỏ, ấy là nhg̃ ngằy thường, sao᷃ ngằy lễ trạo᷃, hay là khi có tiệc thì thêm nhiều gióu᷃, một ng̀ là 15., 20. đĩa. Cam thì lấy gióu᷃ bởi nước Đại mh mà đem về, sao᷃ Phươ᷃ Tây dễ blòu᷃ thì hoa ra lắm, vì chém ngành mà cắm xuống đất liền maọc rể tức thì, cu᷃̀ chg̉ có sâu đục cây như cam nước ta. Bây giờ Vua Portuguez lại lấy gióu᷃ chè nć Đại mh cu᷃̀ đem nhiều ng̀ nước ấy về, để cho nó blòu᷃ chè trao᷃ một vườn Dào᷃ D.C.J. ở Thế giái mới. Vườn ấy khi còn Thầy Dào᷃ D.C.J. ở đấy, thì hai nghìn đầy tớ làm vườn, mà khi đã hết mùa mằu vật, thì cho ph́ trâu bò ng̀ ta vào ăn mà lấy thuế, trao᷃ một ngằy một đêm, thì nộp mỗi một con trâu bò lừa ngựa là một đòu᷃ Vintem, thì là 20. đòu᷃ tiền nước ta, mà một năm thì đc̣ 24. nghìn đòu᷃ bạc thuế, là độ hai nghìn quan tiền thuế trâu bò, vì rọu᷃ thì 10. dạm, mà đi chu᷃ quanh thì 40. dạm, cu᷃̀ có tường lũy. Cho nên Vua nć Inglez sai Sứ đến xin vườn ấy, sao᷃ Vua Portuguez chg̉ cho, thì là hai Vua ấy điều có lào᷃ tham, một Vua thì muốn lấy đất ng̀ ta để mà Lập thành cho dân m̀h ở, một Vua thì muốn giữ lấy vườn Dào᷃ D.C.J. để mà giòu᷃ chè, là khi Đ. th́ Phapha đã Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở th̀ Roma, cu᷃̀ sai Sứ đến khuyên rğ̀ chịu lấy Dào᷃ D.C.J. trao᷃ địa phận mình, để cho các Thầy đc̣ đi giảng Đạo, thì m̀h chg̉ muốn, liền truyền cho quan Trấn th̀ Macao lấy gióu᷃ chè, cu᷃̀ rước 120. cuân khách đem sang, để cho nó dặy cách giòu᷃ chè cu᷃̀ làm chè tầu như nước Đại mh. Bởi vì các quan đã nhận lấy vườn ruộng Dào᷃ D.C.J. trao᷃ nć Portugal mà chg̉ muốn blả, thì cu᷃̃ Tâu Vua mh̀ làm như vậy, kẻo rước Dào᷃ D.C.J. về thì lại ph̉ nhả ra, cho nên D.C.B. phạt thăy thẳy, vì Vua thì chg̉ đc̣ cai trị, mà các quan thì ra khou᷃, vì nhg̃ đứa hèn trao᷃ nước thì dậy lên mà lập Tòa cai trị, họp nhău ở nhà chu᷃́ tôi ở khi trć, cu᷃̀ bát các quan nhg̃ kẻ có tiếng đem đi giam, Vua về thì làm vì, ou᷃ Huàng con cả thì một phần địa phận m̀h ở Thế giái mới giữ lấy làm Vua riêng, mà nhiều phần khác thì muốn biệt ra, vì các đất Phươ᷃ Thế giái mới thuộc về Vua Portuguez cai trị khi trć điều chg̉ muốn Tòa mới Lập cai trị nó. Dù nhiều ng̀ trao᷃ Tòa ấy là nhg̃ kẻ nghịch cu᷃̀ th́ Igreja, vì nó phá phách sự Đạo, sao᷃ Đ. th́ Phapha cu᷃̃ ph̉ chiều, vì nó xin cho nước Portugal đc̣ ăn thịt mùa chăy cu᷃̀ các ngằy kiêng, thì Đ. th́ P. ban cho 6. năm, sao᷃ nhg̃ kẻ kính mến thì chg̉ ăn thịt nhg̃ ngằy kiêng, vì Bulla tha ph́ mà chg̉ có buộc rğ̀ ph̉ ăn. Sao᷃ còn trou᷃ Thượ᷃ vị Ruſsia sẽ đến cứu lấy Vua Hespanho, cu᷃̀ Vua Portuguez như đã cứu lấy Vua Phalansa, mà ý D.C.B. thì chửa biết, vì ou᷃ Vua ấy đã phá Dào᷃ D.C.J. làm cho thiệt hại bổn đạo Phương đou᷃, mà m̀h lại chg̉ muốn chịu lấy, thì Đ. th́ Phapha chg̉ dám sai Thầy Dào᷃ D.C.J. sang, vì nh.̀ Đức th́ P. đời trć đã ban cho Vua nước Portugal làm Quan Thầy mà coi saóc bổn đạo Phươ᷃ đou᷃, cho nên Đ. th́ Phap. Pio thứ 7. bảo rğ̀: Ng̀ là Quan Thầy coi saóc bổn đạo Phương đou᷃, thì ph̉ lo liệu cho linh hồn ng̀ ta. Đ. th́ P. có ý nói làm vậy, mà có chối, thì ng̀ liền sai Thầy Dào᷃ D.C.J. sang Phương đou᷃ mà giảng Đạo, sao᷃ Vua João thứ 6. chảng chối, cu᷃̀ thưa rğ̀ m̀h sẽ lo liệu. Liền làm nhiều Sắc chỉ mà gưởi về cho các Dào᷃ trao᷃ nước Portugal, mà bảo rğ̀ Ai muốn sang India mà giảng Đạo thì kê tên m̀h vào sổ, để Vua phát lang, cu᷃̀ phát tiền hành lý, sao᷃ các Dào᷃ chg̉ thấy một ng̀ nào thưa lại, ấy là n. 1819. Đến nam 1820. thì Vua João thứ 6. lại làm Sác chỉ khác mà truyền cho các Dào᷃ trao᷃ nć Portugal rğ̀: Ai muốn sang Thế giái mới mà giảng Đạo thì sang, thì cu᷃̃ chg̉ có một Thầy Dào᷃ nào muốn đi giảng Đạo, vì muốn ở trao᷃ nước cu᷃̀ trao᷃ nhà Dào᷃ m̀h cho đc̣ thao᷃ thả. Sao᷃ bởi vì phô Thầy ấy ghét Dào᷃ D.C.J., thì thường nói rğ̀: Chg̉ nhg̃ một Dào᷃ D.C.J. mà thôi, ví bằng Đức Vua có sai, thì Dào᷃ chu᷃́ tôi cu᷃̃ biết đi giảng Dào᷃. Phô Thầy ấy thường nói múa mép làm vậy, vì lào᷃ ghen ghét Dào᷃ D.C.J., sao᷃ le khi Vua gọi đến Dào᷃ mình, thì thăy thẳy điều ngậm miệng lại mà chg̉ thưa, cu᷃̃ như các Dào᷃ xem thấy Bulla D. th́ Phapha Pio thứ 7. Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở th̀ Roma, cu᷃̀ Phượng Truyền Vua Hespanho blả Dào᷃ D.C.J. lại trao᷃ địa phận m̀h điều ngợi khen sự thou᷃ thái Dào᷃ D.C.J. làm sách, thì m̀h chê bác, sao᷃ chg̉ có Dào᷃ nào trao᷃ thế gian này là chg̉ dùng sách Thầy Dào᷃ D.C.J. làm, sao᷃ le vì sự ghen ghét thì ngất trí khôn, dù đã có tên kẻ làm sách in vào đấy, thì cu᷃̃ chg̉ nhớ đến sách ấy là sách Thầy Dào᷃ D.C.J. làm. Chg̉ ph̉ u mê như ng̀ nhà Dào᷃ thánh khi xem sách tháng thì gọi là sách ta, mà ng̀ nhà Bổn cuốc thì nói rğ̀: Sách Cuyển thất Cuyển bát thì Thầy cả Bổn cuốc làm, mà chg̉ biết rğ̀ còn thiếu 8. Cuyển nữa, là 10. Cuyển Đức Chúa Jesu, cu᷃̀ chg̉ biết nghĩa chữ chua đầu sách rğ̀: Jeronimo Hội Sĩ Mai ô thuật. Hoạc ai có hồ nghi, thì tôi cắt nghĩa tiếng ấy, thể nằy rğ̀: Thầy Dào᷃ D.C.J. tên là Jeronimo Maiorica làm sách ấy, cu᷃̀ nhiều sách khác tiếng nć Anam, thì đã chép trao᷃ Truyện ng̀ mà in ra ở th̀ Roma, làm một cu᷃̀ Truyện Thầy cả Alexandre Rhode, là kẻ đến giảng Đạo trć hết, mà ou᷃ nào làm nhg̃ việc gì trao᷃ nước Anam, thì chép vào Truyện ou᷃ ấy, để cho thiên hạ đc̣ biết nhg̃ cou᷃ nghiệp ng̀ đã làm ở trao᷃ nước ta. Thầy cả Jeronimo thì qua đời ngằy 27. thǵ giêng năm 1656., mà Thầy cả Alexandre thì qua đời ngằy mòu᷃ 5. tháng 11. năm 1660. Hai ou᷃ điều giảng Đạo nước Nhật bản, nước Champa, mà nước Anam thì Đàng trao᷃ chí Đàng ngoài.

Lại khi quan Marquen de Bombar phá Dào᷃ D.C.J. trao᷃ địa phận Vua Portuguez, thì nói rğ̀ chg̉ có Dào᷃ D.C.J. đi giảng Đạo, thì sẽ sai Dào᷃ khác. Mà 63. năm năy thì đã sai Dào᷃ nào đi gia᷃̉ Đạo Phươ᷃ đou᷃, Phươ᷃ nam, Phươ᷃ bắc là địa phận m̀h, dù mà có sai Dào᷃ ou᷃ thánh Vicente Bảo lộc sang Phươ᷃ đou᷃ thì làm đí gì, vì Vua ban cho 4. nhà Dào᷃ Đức Chúa Jesu, thì bỏ nhà Dào᷃ ở th̀ Gôa mà sang ở nhà Dào᷃ th̀ Macao, còn hai nhà Dào᷃ ở trên Kẻ chợ Bác kinh thì blớn, vì mỗi một nhà thờ là 9. Bàn độc, cu᷃̀ có Tòa m̀h th́, mà đèn nến đốt thâu ngằy thâu đêm như các nhà thờ Phương Tây, mà Vua phú cho m̀h đã 30. nam năy, thì mới có 3. Thầy Dào᷃ ấy vào đến nước Đại mh, cu᷃̀ xem thấy nhg̃ việc Thầy Dào᷃ D.C.J. làm vậy, thì nói rğ̀: Chúng tôi cu᷃̃ làm như Dào᷃ D.C.J., cho nên có một Thầy cả Bề ngoài ở Kẻ chợ Bác kim mà về, thì nói rğ̀: Việc nó làm chg̉ bằng việc Thầy Irmao᷃ Dào᷃ D.C.J., mà lại nói rğ̀ làm như việc Thầy cả Dào᷃ D.C.J., vì việc Thầy Irmao᷃ Dào᷃ D.C.J. làm để lại ở Kẻ chợ Bác kim, thì nước Đại mh lấy làm lạ, mà ai xem thấy thì cu᷃̃ ngợi khen, cu᷃̀ đc̣ tiếng cho ng̀ Phươ᷃ Tây. Lại khi Thầy cả ấy sang cu᷃̀ Vít vồ Bác kim, thì hãy còn 5., 3. Thầy Dào᷃ D.C.J., mà thấy các quan yêu chuộng, Thượ᷃ vị thì thị dùng, mà khi ng̀ muốn chữa nhà thờ liền Tâu, thì Thượ᷃ vị chịu sở tổn, mà khi ou᷃ nào qua đời, thì Thượ᷃ vị liền ban tiền bạc cho mà tóu᷃ táng, sự ấy là tỏ ra lào᷃ thươ᷃ yêu khi sóu᷃ và khi chết.

Sao᷃ le khi Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Vicente sang, là nhg̃ ng̀ non nớt, thì các quan khinh dể, vì chg̉ thấy năng ra vào chầu chực Nhà Vương, liền Tâu sự cấm Đạo, cu᷃̀ truyền cho đầy tớ m̀h đốt trộm ban đêm, thì chẳy mất một nhà thờ, mà hai nhà Dào᷃ cu᷃̀ hai nhà thờ ấy, thì còn lang để lại cho đến bây giờ, mà nuôi các Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Vicente, vì khi vua Jose phá Dào᷃ D.C.J., thì chg̉ đc̣ vào đấy mà bắt Thầy Dào᷃, cu᷃̀ thu lấy của ấy như nhg̃ đất m̀h cai trị, mà Dào᷃ th́ cu᷃̀ Bổn cuốc thì cu᷃̃ chg̉ dám đến đấy mà nhận lấy của Thầy Dào᷃ D.C.J. như nước Anam, vì Thượng vị còn coi saóc, mà bổn đạo thì có sức lực, cho nên khi mất Dào᷃ D.C.J., mà Vít vồ Bác kim là Thầy Dào᷃ D.C.J. cu᷃̃ qua đời, thì Tòa th́ sai Vít vồ Italia đến đấy, cu᷃̃ như Vít vồ Phalansa cu᷃̀ Vít vồ Hespanho ở nước Anam ta vậy, sao᷃ bổn đạo Bác kim chg̉ chịu Vít vồ Tòa th́, vì chg̉ ph̉ là Vít vồ địa phận, cho nên Thượng vị Càn lao᷃ ph̉ làm thư cho Vua Portuguez, khi Vua ấy đc̣ thư Thượng vị, liền Trình Đ. th́ Phapha Pio thứ 6., thì Tòa th́ liền ngậm miệng lại, mà chg̉ dám làm ngăn trở như việc bổn đạo Anam. Bấy giờ Vua liền chọn Thầy cả Joao᷃ Faustino, làm Vít vồ Bác kim, cu᷃̀ truyền làm Sác chỉ mà đem đến nhà Dào᷃ ou᷃ th́ Philiphê Neris, sao᷃ Thầy cả ấy khaóc laóc mà cáo từ, vì chg̉ muốn sự sang trạo᷃, tôi đã biết Thầy cả ấy, cu᷃̀ ở vuối ng̀ trao᷃ một nhà nhiều năm. Cho nên Vua mới chọn Thầy cả Alexandre Dào᷃ th́ Phanchicô làm Vít vồ Bác kim, mà khi ng̀ sang đến nơi, thì Vít vồ Tòa th́ mất cuyền mất ph́, vì là Vít vồ tạm, mà khi có Vít vồ chính, thì tạm ra khou᷃, vì là Lề luật th́ Igreja, thì Vít vồ chính bảo Vít vồ tạm, h. là Vít vồ Portuguez bảo Vít vồ Tòa th́ rğ̀: Có muốn ở đấy mà giúp việc thì ng̀ cho ph́, mà chg̉ muốn thì đi, vì ng̀ chg̉ muốn đuổi đi, cu᷃̀ chg̉ muốn ép ở lại, sao᷃ thì Vít vồ Tòa th́ qua đời.

Đến năm 1800. có lẻ, thì Vít vồ Portuguez ph̉ bệnh bất tuại, liền làm thư gưởi về cho Vua m̀h, xin chọn Vít vồ khac để nối cuyền m̀h, vì m̀h chg̉ sóu᷃ đc̣ lâu, thì Vua liền đặt hai Vít vồ trao᷃ một trật, mà cu᷃̃ là Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Vicente, Thầy cả Caetano Pires thì làm Vít vồ Nam kim, mà Thầy cả Joaquim Saraiva thì làm Vít vồ Bác kim. Vít vồ Nam kim khi ấy đã ở Kẻ chợ Bác kim, mà khi đc̣ Sác chỉ Nhà Vươ᷃, cu᷃̀ Bulla Đ. th́ Phapha ban cho m̀h làm Vít vồ chính Nam kim, thì chg̉ ra được mà về Xứ m̀h cu᷃̀ con chiên. Mà Vít vồ Bác kim khi ấy ở nć Portugal, liền trẩy sang Macao, khi đến đấy thì cu᷃̃ chg̉ vào đc̣ Bác kim, vì ph̉ thì cấm Đạo, mà ở lại đấy đc̣ mấy năm, thì ng̀ liền qua đời ở th̀ Macao.

Khi trć còn Dào᷃ D.C.J. thì có nhiều Thầy Dào᷃ ở Kẻ chợ Bác kim, cho nên ng̀ làm nhà thờ có nhiều Bàn độc, vì khi nào ít thì là 30. Thầy, ấy là trao᷃ Kẻ chợ, mà chg̉ nói đến ngoại Kinh đô, sao᷃ bây giờ kể cả và nước Đại mh tràng 700 dạm, mà nga᷃ 500. thì đc̣ mấy Thầy, vì trao᷃ Kẻ chợ Bác kim thì có một Vít vồ Nam kim ở đấy, cu᷃̀ 3. Thầy Portuguez, cu᷃̀ một Thầy Phalansa thì cu᷃̃ là Portuguez, vì năm chặy giặc thì Portuguez nuôi lấy, vì cu᷃̃ là một Dào᷃ vuối nhău. Mà Tòa th́ thì có một Vít vồ, cu᷃̀ hai Thầy cả Hespanho Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo ở Xứ Phúc kiến, cu᷃̀ một Vít vồ, và hai Thầy cả Italia Dào᷃ ou᷃ th́ Phanchicô ở Xứ Xansi giáp Hung nô mà thôi. Sao᷃ le Tòa th́ quỉ quái, vì thấy Vua Portuguez sai Dào᷃ ou᷃ th́ Vicente sang nước Đại mh, cho nên khi thàng Bonaparte trị nước Phalansa, thì Tòa th́ cậy mẹ nó ở th̀ Roma, nói cu᷃̀ con m̀h Lập Dào᷃ ou᷃ th́ Vicente lại trao᷃ nước Phalansa để cho m̀h đc̣ sai sang Đại mh, thì Portuguez chg̉ có khích bác cu᷃̀ Phalansa, vì ng̀ 2. nước sao᷃ cu᷃̃ một Dào᷃, thì muốn nhận lấy bổn đạo đâu cu᷃̃ đc̣, vì há miệng thì mắc quai nón. Cho nên Tòa th́ mới đc̣ hai Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Vicente là ng̀ Phalansa sang ở vuối Vít vồ Italia, mà có nhà trú nơi Kẻ chợ Pác kim. Sao᷃ chg̉ đc̣ Thầy khác nữa, vì đã hết đời Bonaparte, mà Tòa th́ có bấy nhiêu Thầy thì chg̉ chác, vì đời ng̀ ta chg̉ đc̣ sóu᷃ lâu, vả lại trao᷃ nước còn đang cấm Đạo, mà 3. Thầy nhà Tràng th̀ Paris đã chg̉ ở Xứ Suchuen trao᷃ nước Đại mh nửa, hai Thầy thì lên Blời, mà một Thầy thì xuống Macao, vì Vít vồ tên là Gabriel Dufresne thì chịu Tử vì Đạo ngằy 14. thǵ 9. năm 1815., mà Thầy cả Phanchicô Clet thì chịu Tử vì Đạo ngằy 17. thǵ 2. năm 1820. Còn một Thầy cả Lamiot thì bát ở trên Bác kim mà điệu xuống Quảng đou᷃, cu᷃̀ tha cho mà ra thành Macao. Xứ Bác kim thì một Thầy cả là ng̀ Đại mh chết ở trć cửa Cu᷃ dường tháng 8. năm 1820. mà Thầy cả Xen cu᷃̃ là ng̀ Đại mh mà ph̉ bát ở Xứ Suchuen thì hãy còn giam. Bổn đạo thì đầy hết nhà tù rạc các Xứ, cu᷃̀ luận đi đằy mà đắp lũy, sao᷃ nhiều kẻ thiếu Garasa là yếu sức, thì bỏ Đạo như đời Thượ᷃ chắy.

Sao᷃ khi trć thì ta có phiếu thou᷃ hành khi trẩy sang Macao, mà đi về qua nước Đại mh, thì gọi là ng̀ nhà Thầy Thiên văn, vì Thượ᷃ vị cho ph́ ấy, cu᷃̀ khi ng̀ xin thì Thượ᷃ vị ban cho khỏi vạ Liễu thăng, cùng ban cho một núi gần th̀ Macao để làm vườn, lại sai đi Sứ Anam, mà khi đến La phù, thì ng̀ giở về Kẻ chợ Bác kim, vì Thượ᷃ vị Khang hi qua đời. Cho nên ng̀ Macao nói rğ̀: Khi còn Dào᷃ D.C.J. thì cuân khách đi bò. Nghĩa là quan Đại mh chg̉ dám thâm phạm đến th̀ Macao, vì sợ Thầy Dào᷃ D.C.J. ở trên Bác kim có Tâu Thượ᷃ vị chăng. Lại Thầy Dào᷃ D.C.J. làm cho nổi tiếng phần đời, thì Thượ᷃ vị Đại mh sai quan đi Sứ cho đến nước Portugal mà nói vuối Vua Joao᷃ thứ 5., thì Thầy Dào᷃ D.C.J. làm Thou᷃ sự. Sao᷃ từ khi phá Dào᷃ cho đến bây giờ, thì phần đời phần Đạo cu᷃̃ khốn, vì cuân khách thì nạt ng̀ Macao, mà bổn đạo thì thiếu kẻ dặy dỗ. Chg̉ nói đến Phương Tây, vì các nước đã ra luận lạc, mà nhiều ng̀ ra xấu xa. Nói sự Manila thì là đất Phươ᷃ đou᷃, mà Hespanho trị, thì là năm 1808. Quan Manila gưởi thư về nước Hespanha, xin các quan cou᷃ đòu᷃ sai Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo sang Manila, vì bổn đạo Dào᷃ D.C.J. các núi chung quanh miền ấy, thì Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Dom. ở đấy làm phúc chg̉ hết. Sao᷃ ai sai, vì nó muốn cai trị, thì đánh nhău vuối Vua m̀h đôi ba trận, đến khi được liền phá các Dào᷃ phú qúi mà thu lấy của cai, cu᷃̀ phát lang cho các Thầy Dào᷃ ấy, mỗi một năm một suát là bấy nhiêu mà ăn cho hết đời m̀h, cu᷃̀ cấm kẻ khác chg̉ đc̣ vào nhg̃ Dào᷃ ấy nữa, mà Dào᷃ khó khăn thì nó chg̉ phá, vì chg̉ có của. Ấy là Dào᷃ ou᷃ th́ Domingo chặy thế vuối quan Trấn Manila cho đc̣ lấy ng̀, chg̉ nhg̃ là làm phúc cho bổn đạo các núi ấy, mà lại đem sang Anam, sao᷃ chg̉ đc̣, thì ph̉ tìm nhg̃ con trẻ khó khăn là dào᷃ dõi Hespanho mà nuôi, vì gióu᷃ ng̀ Manila thì chảng đc̣ làm Thầy cả. Mà Bổn cuốc thì sai ng̀ về Phươ᷃ Tây mà đi các nước, cho đc̣ tìm Thầy cả Phalansa mà đem sang Anam. Sao᷃ le bây giờ ai đi, vì nhg̃ Thầy cả khác, mà chg̉ ph Thầy cả nhà Tràng th̀ Paris, mà khi dân Phalansa dấy luận, cu᷃̀ giết Vua m̀h, và làm hổn hào, cho nên những Thầy cả có lào᷃ Đạo, thì trốn đi cho khuất mặt kẻo nó giết, sao᷃ bấy lâu năy thì đã tìm đc̣ chổ ăn chổ ở, cu᷃̀ làm Thầy dặy haọc tiếng nước m̀h cho con ng̀ ta. Lại 130. địa phận Vít vồ trao᷃ nước Phalansa thì 60. ou᷃ chặy sang Inglaterra, vì gần mà cách sóu᷃, thì Vua Inglez phát lang cho mỗi một ou᷃ một ngằy là 8. quan tiền, mà cu᷃̃ có nhiều Thầy cả chặy sang đấy nữa, sao᷃ chg̉ thốn thiếu, vì nước ấy là nhg̃ người rọu᷃ rải. Lại quan Portuguez, tên là Marquez de Niza, đi đánh giặc thủy đạo, mà gặp một ou᷃ Vít vồ Phalansa cu᷃̀ một Thầy cả Vigario chặy giặc, liền rước lấy đem về nhà m̀h mà nuôi, cu᷃̀ phát cho mỗi một năm là 800. quan tiền, để mà tiêu dụng thể nào thì mặc lào᷃, Sự ấy đã đọu᷃ đạt đến Đ. th́ Phapha, thì ng̀ gưởi thư giã ơn quan ấy, vì có lào᷃ thương xót Vít vồ Phalansa. Cho đến khi giạc Phalansa sang phá nước Portugal 3. lần, mà lần thứ 2. thì ou᷃ Vít vồ ấy sợ, liền trốn sang nước Inglaterra, thì Vua nước ấy cu᷃̃ ban lang cho như các Vít vồ khác đã chặy sang đấy, sao᷃ lo buồn liền sinh ra bệnh mà chết.

Lại Bổn cuốc thấy nước Phalansa đã phá các Dào᷃, cu᷃̀ nhà Tràng th̀ Paris, thì Thầy cả giữ việc phô Thầy ấy ở Macao, liền sang Malaca mà Lập nhà Tràng ở đất Pluminao᷃, cu᷃̀ đi hành khất cho đc̣ Lập nhà Tràng ấy, thì tôi chg̉ kể nơi khác, kể một th̀ Mexico là đất Hespanho ở bên Thế giái mới, thì ng̀ ta đã làm phúc cho 4. vạn đòu᷃ bạc, vì thấy nói Lập Tràng haọc mà nuôi con trẻ, cu᷃̀ dặy dỗ cho đc̣ làm Thầy cả mà đi gia᷃̉ Đạo, thì ai cu᷃̃ muốn phúc ấy. Sao᷃ ph̉ biết ng̀ đất ấy làm Thầy cả, thì lại làm phúc cho ng̀ phương Thiên Trúc, mà chg̉ đc̣ thăy lấy Tràng th̀ Paris mà sang Đaịmh cu᷃̀ Anam, vì Anam chg̉ quen xem ng̀ đen thì lấy làm gớm ghiếc. Hay là đem bổn đạo nước ng̀ sang mà ngồi ăn cơm vuối m̀h, thì là nghịch trí khôn ng̀ Anam, vì chg̉ có thói ấy, mà Thầy cả Anam cu᷃̃ kính Thầy cả nước ng̀, thì chg̉ dám ngồi vuối m̀h, chg̉ ph̉ như thói nć ng̀ mà bổn đạo nam nữ cu᷃̃ ngồi vuối Vít vồ cu᷃̀ Thầy cả, vì ở nước nào thì cứ thói nước ấy, mà thói Anam là thói lịch sự, cho đến nỗi có nhà thì vợ chòu᷃ cu᷃̃ chg̉ ngồi ăn cơm vuối nhău, vì cha thì ngồi vuối các con blai, mà mẹ thì ngồi vuối các con gái. Sao᷃ có một Truyện bổn đạo u mê, mà khi Thầy cả Dào᷃ th́ đến làm phúc, thì nó dọn một mâm, cu᷃̀ hai bát cơm, và hai đôi đũa, ng̀ nhà Thầy liền hỏi rğ̀: Hôm năy có Cụ nào đến đây ru mà dọn hai bát cơm, nó thưa rğ̀: Có bà mụ, vì nó nghĩ rğ̀: Bà mụ chính thì trạo᷃ đc̣ ngồi vuối Cụ, mà bà mụ tùi thì sẽ ngồi vuối các Thầy, vì nó thấy mòu᷃ 5. ngằy tết, mà bổn đạo đến lỡi lạt thì cu᷃̃ lặy bà mụ chính như lặy Cụ vậy.

Vì sự ấy thì ng̀ nhà Bổn cuốc, cu᷃̀ ng̀ nhà Dào᷃ th́ đã ra xôn xao, là khi Bổn cuốc đem con Lái buôn Phalansa sang, cu᷃̀ tuan truyền chức cho mà nói rğ̀, Là haọc trò, mà ng̀ nhà hỏi Latinh, thì nó chg̉ biết, cho nên ng̀ nhà Tràng khinh dể, thì ph̉ đem nó đi nơi khác, liền ph̉ bệnh mà chết. Lại khi Cụ Huền là ng̀ Macao sang Anam mà chịu chức, thì ngồi vuối Thầy cả nước ng̀, cho nên một Thầy 4. chức Dào᷃ th́ ra lấy vợ, vì chưng việc ngồi ăn cơm nhà Thầy Anam, thì cu᷃̃ như quan viên làng nước họp nhău mà ngồi ở Đình tru᷃, vì có thứ tự, chg̉ ph̉ ai mạnh thì được.

Có một Làng Thươ᷃ điền là khác thói trao᷃ nước, vì 12. ou᷃ đàn anh trao᷃ Làng thì ngồi 3. bàn trên, mà 12. con các ou᷃ ấy thì ngồi 3. ban dưới nối lấy, cu᷃̀ cứ thứ tự như các cha m̀h ở 3. bàn trên mà ngồi, đoạn thì mới Lang nước, sao᷃ chg̉ ai dám nói, vì đã có Lề luật, mà khi m̀h bước lên bợc ấy, thì con m̀h cu᷃̃ đc̣ sang traọ᷃ như vậy. Lại nói sự lễ ph́ ng̀ nhà Dào᷃ ou᷃ th́ Augutinh, đang khi tôi còn làm Tiểu hầu, mà theo Cụ Luiz đến nhà Cụ Ngui ở Lang Kẻ nam, đến khi ăn cơm bữa trưa, mà tôi ngồi vuối 3. Cậu Dào᷃ ấy một mâm, vì cu᷃̃ bé như tôi, mà khi nguyện cơm rồi cu᷃̀ chửa ăn, thì tôi phải chổi dậy, vì có việc mà lên xem mâm Cụ Luiz, đến khi đã rồi mà tôi blở xuống, thì thấy các Thầy đang ăn, sao᷃ mâm tôi ngồi, thì 3. Cậu ấy hãy còn ngồi chu chu cham chám, mà chg̉ dám đọu᷃, cu᷃̀ chg̉ dám ăn, hình như việc Đình tru᷃, ăn thì cu᷃̀ ăn, gắp thì cu᷃̀ gắp mà chg̉ dám hơn ai miếng nào, thì lỡi ph́ đã quá, sao᷃ tôi có ngợi khen, vì ng̀ ta là khách, thì m̀h ph̉ kính chuộng.

Bây giờ chg̉ kể truyện đàng dài nữa, một nói sự m̀h mà thôi, vì đã nói 3. Thầy ph̉ bệnh mà chửa nói đến tôi, vì tôi một hai khi cu᷃̃ ph̉ bệnh, mà có lần liều m̀h chết, thì cu᷃̃ ph̉ gọi 3. Thầy thuốc đến trao᷃ một trật, ấy vậy sự sở tổn tiền thuốc men, cu᷃̀ blả cou᷃ Thầy Thuốc thì hơn tiền ăn uống, cho nên có một lần Thầy cả giữ việc đem sổ vào nộp mà lĩnh tiền bạc, thì quan cai kho kêu lên vì sự Thầy thuốc, thì quá lăm, sao᷃ cứ phát, vì khi chu᷃́ tôi mới đến, thì nhà Dào᷃ ấy nghĩ rğ̀, một năm, hay là hai thì xao᷃ việc mà chu᷃́ tôi trẩy về Anam, vả lại tiếng là Sứ bổn đạo Anam, mà Nhà Vua ban phát, thì phô Thầy ấy blả cou᷃ cho Thầy thuốc gấp hai thói nước ấy, vì dân sự là của m̀h, mà chúng tôi là của Nhà Vua, sao᷃ việc chửa xao᷃ mà bệnh thì cho liên, bởi đấy thì càng ra sở tổn, cu᷃̀ chg̉ dám bớt, vì đã có thói ấy khi trć, thì sau cứ giữ mãi, kẻo các Thầy thuốc nói hành, vì thăy thẳy điều biết, cu᷃̀ trou᷃ cho gọi một lần, thì đến thăm nhiều lần mà lấy tiền, dù đã bệnh hăy là chăng thì mặc lào᷃, cu᷃̀ chg̉ có lo lắng cho kẻ liệt như Thầy thuốc nước ta, khi chg̉ chữa đc̣ thì cáo từ kẻo ph̉ xấu hổ. Thầy thuốc nước ng̀ chg̉ cáo từ, vì khi thấy bệnh nặng, thì bảo nhà kẻ liệt rğ̀, ph̉ gọi hai Thầy thuốc nữa đến cou᷃ đòu᷃, tức thì nhà liệt ph̉ đi gọi, có khi m̀h cu᷃̃ bảo đi gọi Thầy nọ Thầy kia, vì trou᷃ khi nó có kẻ liệt ph̉ cou᷃ đòu᷃ thì lại bảo gọi m̀h. Khi 3. Thầy cou᷃ đòu᷃, thì Thầy thuốc cu᷃̃ kể bệnh kẻ liệt, cu᷃̀ nhg̃ bài thuốc m̀h làm mà chg̉ khỏi, thì hai Thầy thuốc mới liền bàn sự bệnh, cu᷃̀ bàn sự làm thuốc bài nọ bài kia, khi đã xao᷃ thì Thầy cũ lại cứ coi kẻ liệt ấy, mà Thầy mới thì đi, sao᷃ tiền ph̉ trao tăy tứ thì cho 3. ng̀ bằng nhău. Khi 3. Thầy thuốc cou᷃ đòu᷃ bệnh Thầy Nhân, thì thấy trao cho mỗi một ng̀ là một đòu᷃ vàng blớn là 4800. đòu᷃ tiền, thì tôi ở lặng. Đến sau 3. Thầy thuốc cou᷃ đòu᷃ bệnh Cụ trao᷃ nhà Dào᷃, thì đưa cho mỗi một ng̀ là một đòu᷃ vàng bé là 2400. bấy giờ tôi mới hỏi rğ̀: Sao khi cou᷃ đòu᷃ bệnh bạn tôi thì cho một đòu᷃ vàng, mà bây giờ thì cho có nửa đòu᷃. Thầy cả giữ việc kẻ liệt thưa rğ̀: Tiền phô ou᷃ là tiền Nhà Vua, thì tôi mới biết rğ̀ chg̉ ph̉ tiền của m̀h thì chg̉ tiếc, vì hết bao nhiêu thì đi lĩnh nhà kho.

Đức Vua ban cho chu᷃́ tôi đến ở đấy, thì nhà Dào᷃ ấy đc̣ tiếng cu᷃̀ đc̣ lãi, vì có chu᷃́ tôi hay là chğ, thì cu᷃̃ ph̉ nấu một nồi ấy, cu᷃̀ làm bấy nhiêu việc cho các Thầy nhà Dào᷃ ăn, mà khi chu᷃́ tôi ăn h. là chğ, thì cu᷃̃ bấy nhiêu tiền, vì nhiều khi bước chân ra phương ngoại, mà đi thăm viếng nhg̃ kẻ quen thuộc 5., 10. ngằy, thì cu᷃̃ có tên ở nhà, vì lĩnh lang thì cứ kể từng tháng, mà mỗi một ng̀ một ngằy là 5. tiền, lại có kẻ nói rğ một đòu᷃ bạc cũ là 6. tiền 40. Sao᷃ le một tang thì 5., 7. ngoại, vì chu᷃́ tôi ph̉ liệt khi thì 5. 10. ngằy, cu᷃̀ đôi ba tháng, mà Thầy Nhân thì 3. năm, ăn nhg̃ thịt gà, cu᷃̀ uống rượu khác, và ăn hoa quả trái mùa, cu᷃̀ đồ ngọt, cho đến một quả chanh, thì kê sổ ngoại, vì mua riêng cho m̀h, mà của chu᷃ nhà Dào᷃ thường dùng, m̀h chg̉ ăn mặc lào᷃, thì cứ kể suất, cu᷃̀ kể tang, và kể ngoại mà lĩnh tiền nhà kho, thì quan thủ kho cứ phát, mà biên vào sổ nhà kho, vì đã có tên chu᷃́ tôi ở đấy, thì mỗi một thǵ một lần đi lĩnh tiền, mà lâu thì là 3. tháng, dù đã 3. đời quan cai kho cu᷃̀ chết, thì cu᷃̃ cứ như vậy. Đến ngằy 30. thǵ 11. n. 1807., thì giặc Phalansa liền vào đến Kẻ chợ nước Portugal, mà giữ lấy nhà kho vàng bạc, để phát cho quân m̀h ăn, thì chg̉ phát cho chúng tôi, cu᷃̀ các kẻ khác ăn lang Nhà Vương, cho đến ngằy 15. thǵ 9. năm 1808. thì giặc Phalansa xin lai hàng mà ra khỏi Kẻ chợ, vì thủy vã đã baọc tư bề. Bấy giờ quan Portuguez lại giữ kho, thì ng̀ phát lang cho cả và năm Phalansa chg̉ phát, vì đã có sổ, thì cứ ngằy tháng, mà nối lấy cu᷃̀ biên vào.

Quan giữ kho ấy, là kẻ trị nước thăy vì Vua, đã blả hết tiền Phalansa chịu chu᷃́ tôi khi trć rồi, thì lại phát từ cuối năm 1808. ấy cho đến thǵ 9. năm 1820., thì mất Cuyền trị nước, cu᷃̀ mất giữ việc nhà kho. Vì một Thầy Dào᷃ ou᷃ th́ Bento, cu᷃̀ 3. đứa khác bát chước Hespanho, thì mở cờ làm giặc ở thành Porto, cuối nć Portugal mà gần nước Hespanha, ngằy 24. thǵ 8., mà trao᷃ Kẻ chợ thì dậy lên ngằy 15. thǵ 9., vì nhg̃ kẻ nghịch nó đã thou᷃ tin cho nhău, đến ngằy mòu᷃ một tháng 10. thì 4. Tướng ấy đem hơn 2. vạn cuân lính Nhà Vua ở các Xứ ấy vào Kẻ chợ, mà họp nhău vuối kẻ khác cùng Lập Tòa cou᷃ đòu᷃ trị nước, thì nó giữ lấy nhà kho vàng bạc, mà chg̉ phát cho chu᷃́ tôi, cu᷃̀ các kẻ khác. Đến ngằy mòu᷃ 3. thǵ 7. nam 1821. thì Vua mới về đến nước Portugal, cu᷃̀ chịu lụy Tòa ấy, là cứ Lề luật nó làm, cu᷃̀ phát lang cho Vua ăn mỗi một nam là bấy nhiêu, cu᷃̃ như Vua Hespanho, vì hai nước nó làm cu᷃̃ một Lề luật ấy.

Đầu năm 1822. mà Thầy cả giữ việc nhà Dào᷃ đi lĩnh tiền, thì kẻ giữ kho Tòa ấy, liền blả cả 4. thǵ n. 1820, cùng blọn một năm 1821., là 16. thǵ, trao᷃ một lần, thì chu᷃́ tôi đội ơn D.C.B., vì nhiều ng̀ nó chg̉ blả, mà khi có blả thì blả một phần, mà chu᷃́ tôi thì nó blả cả trao᷃ một trật, thì nhiều tiền bạc, vì D.C.B. mở lào᷃ cho ng̀ ta, thì kẻ lành kẻ dữ điều thương, mà khi quan ấy đã phát lang cho một lần, thì sau lại phát dân dân.

Sự ăn uống cu᷃̀ thuốc men là thể ấy, bây giờ kể qua một hai sự dùng cho ta biết chừng sự sở tổn Nhà Vương vì Đức Chúa Blời mà thương ta, chg̉ nhg̃ là một phần xác chúng tôi, mà lại ra sức cứu lấy các linh hồn bổn đạo, vì muốn bát chước nhân đức Tổ Tou᷃ m̀h thuẩ xưa, sao᷃ le ma quỉ có nhiều chước, thì tìm đàng ngăn trở việc lành, vì chg̉ muốn cho ng̀ ta đc̣ rỗi linh hồn, sao᷃ chu᷃́ tôi cậy trou᷃ D.C.B. lào᷃ lành thương xót, và có ph́ vô cu᷃̀, mà đã lấy khou᷃ dựng nên Blời đất, sự ấy ta chg̉ hiểu được, thì sự mằu nhiệm khác cu᷃̃ khou᷃.

Bây giờ kể nhg̃ sự dùng, thì trć hết ph̉ nói việc chu᷃́ tôi, thì ta mới hiểu, vì các gióu᷃ áo Anam, thì chu᷃́ tôi đã măy khi còn vượt biển, vì có ý làm mẫu lạ khác thói Phương Tây, cho đc̣ dễ thấu vào đến Nhà Vương, vì muốn biết sự lạ, vả lại chu᷃́ tôi ăn mặc như thói ng̀ ta Phươ᷃ Tây, thì chg̉ lấy của đâu mà sám sửa cho đủ 4. ng̀ mặc, vì ph̉ mặc bợc thứ tru᷃ bình thường, mà chg̉ đc̣ mặc như nhg̃ kẻ hèn hạ, thì chảng ai xem m̀h vào đâu, mà khó làm việc, vì kẻ hèn thì chg̉ đáng làm việc trạo᷃, cũng như mlời phươ᷃ ngôn nói rğ̀: Quen thì dái dạ, lạ thì dái áo, vì chg̉ ai biết chu᷃́ tôi là ai, thì cứ quan hình sát sắc. Ấy vậy khi chu᷃́ tôi lên đất thì mặc áo Anam, mà chg̉ măy đc̣ mũ, thì lắy khăn cuấn đầu như thói Đàng trao᷃, thường thì mặc áo chít áo nịt, mà khi xem lễ lặy, cùng khi đến cửa quan nào, và khi vào trao᷃ Đền mà chầu chực Nhà Vương thì mặc áo dài Anam. Cho nên phô ou᷃ ấy nhìn mặt, cu᷃̀ trou᷃ máo᷃ tăy, mà hỏi rğ̀: Phô ou᷃ có ph̉ là quan ru, chu᷃́ tôi cứ thưa sự thật rğ̀, chảng ph̉ là quan, thì phô ou᷃ ấy cu᷃̃ chửa tin, mà ngờ là hãy còn giấu, vì m̀h đã xem thấy Sách Truyện Anam nói rğ̀: Nhg̃ ng̀ sa᷃ traọ᷃ nước ấy thì mặc áo dài, cùng để máo᷃ tăy, vì xem thấy một hai Thầy dài máo᷃ tăy, mà tôi thì cứ cắt máo᷃ tăy, liền giơ ra cho mà xem, sao᷃ hãy còn chửa tin mà nói rğ̀, Ou᷃ là Thầy cả thì chg̉ đc̣ để dài máo᷃ tăy, nói tắt làm vậy, nghĩa là Thầy cả phải cắt máo᷃ tăy đi cho đc̣ làm lễ Miſsa. Bấy giờ chu᷃́ tôi rğ̀: Trao᷃ sách nói thể ấy thì là ph̉, vì các kẻ sang traọ᷃ điều mặc áo dài vẫn sao᷃ bài, mà văn vũ khi vào chầu chực Nhà Vương thì đã có dấu khác nhău, văn thần thì chim phượ᷃ huàng, mà vũ thần thì con sư tử, sao᷃ áo dài chân bịch thì thăy thẳy điều đc̣ mặc, mà dài máo᷃ tăy là thói quan văn, cu᷃̀ nhg̃ haọc trò, và kẻ thao᷃ thả chg̉ ph̉ làm việc nặng nề, như chu᷃́ tôi là nhg̃ ng̀ nhà Thầy Dào᷃ D.C.J. mà bổn đạo cắt sang đây, vì nhg̃ kẻ làm quan, cu᷃̀ các bổn đạo thì điều có vợ con, ph̉ coi saóc của nhà, mà chg̉ đi đc̣, vì đàng sá xa xôi, kể là thiên sơn vạn thủy, mà chửa biết bao giờ về đc̣, thì phô ou᷃ ấy mới tin, mà chg̉ ngờ là nhg̃ kẻ làm quan, thì gọi là Sứ bổn đạo Anam.

Khi ấy Vua ở Đền ngoài Kẻ chợ cách hai dạm đang, sao᷃ quan blớn Marquez de Ponte de Lima đã Tâu, thì Vua ban cho đến ở nhà Dào᷃ ou᷃ th́ Philiphê Neris, tên là Neceſsidades, vì Vua Joao᷃ thứ 5. làm nhà ấy kính rất th́ Đức Bà, mà cho Dào᷃ ấy ở đấy, thì gọi là Nhà Vua, việc đi kêu quan blớn mà đọu᷃ đạt đến Nhà Vươ᷃, thì Thầy cả cai Tầu giúp chu᷃́ tôi, mà khi đến đấy thì Thầy cả ấy cu᷃̃ ở vuối chu᷃́ tôi làm một, cu᷃̀ đã đến Đức Patriarca hai lần, và đến cu᷃̀ quan blớn ấy, quan blớn khác trao᷃ Kẻ chợ mà xin ph́ đi lặy Đức Vua. Cho nên Dào᷃ ấy ra bỉ mặt cu᷃̀ xấu hổ, vì thấy Thầy cả ấy ở vuối chu᷃́ tôi, cu᷃̀ giúp các việc, và đi cửa quan nọ quan kia vuối chu᷃́ tôi, mà m̀h thì khou᷃. Bởi đấy thì cả và Dào᷃ ấy hợp nhău mà đi kêu quan blớn, cu᷃̀ khất lấy việc coi saóc chu᷃́ tôi, thì rğ̀: Thầy cả ấy chg̉ biết tiếng Anam cu᷃̃ như chu᷃́ tôi, vì mới gặp nhg̃ ng̀ ấy, từ núi S.^ta Elena cho đến Kẻ chợ này mà thôi, thì chu᷃́ tôi xin giúp ng̀ Anam, mà Nhà Vua khỏi phát lang cho Thầy cả ấy ăn. Quan ấy thấy các Thầy kêu làm vậy, liền truyền cho Thầy cả ấy ph̉ ra mà chg̉ đc̣ ở vuối chúng tôi, thì Thầy cả ấy ph̉ vơng, sao᷃ vốn là nhân nghĩa vuối chu᷃́ tôi từ ấy đến năy, mà thường thăm viếng nhău, cu᷃̀ gưởi thư từ cho liên.

Từ khi Thầy cả ấy đi rồi, thì phô Thầy ấy mới vui mừng, vì đc̣ tiếng cu᷃̀ Đức Vua, cu᷃̀ cả và thành rğ̀ m̀h coi saóc Sứ bổn đạo Anam, mà mấy năm trć thì Nhà Vương ph̉ chịu sở tổn 3. Xe, vì quan ấy truyền rğ̀, chg̉ đc̣ để cho Sứ bổn đạo Anam đi một m̀h, vì hãy còn lạ lùng, thì 2. Thầy cả Dào᷃ ấy cu᷃̀ 4. chúng tôi thì phải đi 3. xe, dù đi đâu xa gần mặc lào᷃, chg̉ nhg̃ là đi xem lễ trạo᷃ ở nhà nào khi có Vua ngự đến, cho đc̣ trình diện, mà lại đi thăm viếng nhg̃ nhà sang trạo᷃, cu᷃̃ có khi tôi nói rğ̀, bây giờ chu᷃́ tôi muốn đi thăm Thầy cả cai Tầu, ở nhà quan Conde de Soure, cho tỏ ra lào᷃ nhân nghĩa, kẻo ph̉ tiếng bất nhân, thì phô ou᷃ ấy chg̉ dám chối, một sợ rğ̀ chu᷃́ tôi có nói sự gì m̀h cu᷃̀ ou᷃ ấy chğ, liền cắt 2. Thầy cả đi vuối chu᷃́ tôi là 3. Xe, sao᷃ chu᷃́ tôi chg̉ nói việc gì, một đến giã ơn mà thôi, thì Thầy cả ấy vui mừng, mà đưa đến trć mặt quan ấy, cho đc̣ tỏ ra m̀h đã đi vuối chu᷃́ tôi. Sao᷃ khi chu᷃́ tôi đến giã ơn Chúa Tầu, thì có 2. Xe, vì phô ou᷃ ấy chg̉ theo, Chúa Tầu là kẻ có lào᷃, chg̉ nhg̃ khi tôi đi Tầu Inglez, mà lại khi đi Tầu Portuguez, thì cũng giấu chức Thầy cả cho dễ thou᷃ hành, dù mà Thầy cả cai Tầu cu᷃̃ chg̉ biết, sao᷃ le khi Tầu đến bến Kẻ chợ nước Portugal, thì tôi ph̉ tỏ ra cho đc̣ làm việc, bấy giờ Chúa Tầu ấy mới biết, mà nói rğ̀: Sao ng̀ chg̉ nói trć cho tôi đc̣ lo liệu chổ ăn chổ nằm, thì tôi giã ơn, vì Chúa Tầu phó giảng cu᷃̀ các kẻ traọ᷃, thì đã có phào᷃ riê᷃, và ăn một mâm cu᷃̀ Chúa Tầu. Sao᷃ tôi nghĩ rğ̀ sự ấy là nặng lào᷃ ng̀ ta, vì ta là kẻ đi nhờ mà chg̉ ph̉ blả cou᷃, thì bát chước ou᷃ th́ Phanchicô Xavier, vì khi ng̀ vượt biển, thì lấy dây neo làm gối đầu cho đc̣ đi tìm linh hồn ng̀ ta.

Bây giờ nói lần trć hết, khi quan ấy cho ph́, cu᷃̀ bảo tin, thì 4. chu᷃́ tôi đi lặy Đức Vua, mà Thầy cả Bề trên cu᷃̀ một Thày cả trao᷃ Dào᷃ ấy thì đưa, mà ban chiều thì đến nơi, sao᷃ chg̉ vào nơi Tòa, vì Vua ou᷃ Vua bà có ý ra Dền ngoài, mà đi chơi vườn, thì chu᷃́ tôi ở chực Đền ngoài, khi Vua đến đấy thì đứng lại, tôi liền qùi gối tiến của lễ, mà 3. Thầy thì lặy, khi đã lặy rồi, thì Vua mới cất lấy của lễ ở nơi tăy tôi mà đưa cho cuân hầu, đoạn mới hỏi, trć hết thì ng̀ hỏi sự Vua Anam, sau thì chu᷃́ tôi mới Tâu việc bổn đạo. Vua chảng truyền cho quan cất lấy của lễ trao᷃ tăy tôi, mà ng̀ cất lấy là sự kính chuộng.

Đến khi đã rồi, thì Vua phán rğ̀, cho ph́ đi xem vườn, thì chu᷃́ tôi liền vào, mà đi đàng kia đàng nọ, thì chốc chốc lại gặp Vua ou᷃ thì đi vuối các Đảng quan, thì ng̀ đứng lại nói truyện, cu᷃̀ hỏi chu᷃́ tôi rğ̀: Phô ou᷃ chg̉ có bức sốt ru, mà chg̉ thấy mồ hôi, vì mặt ng̀ thì nhỏ mồ hôi rào᷃ rào᷃, mà mặt chu᷃́ tôi thì khou᷃. Vua bà thì càm hai tăy hai quạt mà quạt, vì là của chu᷃́ tôi mới tiến, mà đi vuối các bà sang traọ᷃, trao᷃ các bà ấy thì có một bà hỏi chu᷃́ tôi rğ̀: Thầy cả Thiều, Thầy cả Cuyền rằy thể nào, chu᷃́ tôi thưa rğ̀ ng̀ khỏe mặnh, cu᷃̀ hỏi rğ̀: Sao bà biết, thì bà ấy thưa rğ̀, khi ng̀ trẩy sang Roma, thì đến đây mà có ở nhà tôi một tháng, mà có quan cu᷃̃ nói rğ̀: Bổn đạo nước ấy là bổn đạo Dào᷃ D.C.J. khi trć, vì khi bấy giờ Dao᷃ D.C.J. chửa sóu᷃ lại, thì chu᷃́ tôi chg̉ dám nói đến sự ấy, một nói rğ̀ là bổn đạo Portuguez, sao᷃ ai nói rğ̀ Nước Anam là bổn đạo Dào᷃ D.C.J., thì chu᷃́ tôi thưa rğ̀ phải, cu᷃̀ mượn dịp ấy mà tỏ ra rğ̀: Bởi vì Dào᷃ D.C.J. đã mất, cu᷃̀ đã chết, mà còn có hai Thầy, một là Padre Agostinho Carneiro Portuguez, hai là Padre Nuncio Horta Napolitano, thì đã già nua tuổi tác, cu᷃̀ 5., 3. Thầy là ng̀ nước chu᷃́ tôi mà cu᷃̃ đã già, thì hai Vigario Tòa th́, một là Francez, Clerigo Seminario de Paris, hai la Hespanho Dominico Philippina Bispos Inpartibus, muốn nhận lấy bổn đạo Dao᷃ D.C.J. thuộc về Portuguez, thì chu᷃́ tôi chg̉ chịu phô Thầy ấy, mà sang đây kêu Đức Vua xin chọn Vít vồ Legitimo, vì Vua Portugal là Padroeiro de Oriente, thì có ph́ ấy. Khi đã đi chơi kháp cả và vườn, mà về đến một giếng bể cạn mặt nguẹt gần Đền, thì Đức Vua truyền cho kẻ giữ mạch nước mở náp ra, cho nó chẳy, để cho chu᷃́ tôi xem, thì rất lạ lùng, vì các gióu᷃ vật hình tượng đá cho đến cái ếch cái nhái, ở chu᷃ quanh trên bờ giếng điều vọt nước ở trao᷃ miệng m̀h ra, mà tung lên cao cu᷃̀ rơi xuống giếng, thì như một cơn mưa blớn, vì là 36. ngọn nước bởi miệng các gióu᷃ vật chẳy ra, cu᷃̀ một cột đá ở giữa giếng cu᷃̃ có hình tượng, thì thươ᷃̀ chẳy liên, sao᷃ khi ấy tức nước ở dưới, thì vọt lên rất cao hơn các ngọn. Đội ơn D.C.B. ngằy hôm ấy chu᷃́ tôi có vui mừng, vì thấy Đức Vua đã chịu lấy việc, cu᷃̀ ban cửa nhà cho mà ở, phát lang cho mà ăn mặc, cu᷃̀ mọi sự dùng, mà lại tỏ ra nhg̃ sự thương yêu trć mặt thiên hạ. Nhg̃ bà sang traọ᷃ chg̉ ở trao᷃ Đền nğ̀ ắy thì tìm đến nhà thờ, là nơi chu᷃́ tôi ở mà xin xem mặt, cu᷃̀ gióu᷃ áo lạ lùng, thì ra nổi tiếng.

Đến khi đã tối, thì chu᷃́ tôi mới giã Đức Vua mà giở về Kẻ chợ, Vua bà truyền cắt the hoa ấy mà măy áo cho m̀h mặc tức thì, vì là mùa hè bức sốt, các bà sang traọ᷃ xem thấy Vua bà mặc áo the hoa là của lạ lùng, cu᷃̀ tra hỏi mà biết, liền sai ng̀ đến nhà Dào᷃, mà hỏi mua, thì chu᷃́ tôi thưa rğ̀ chg̉ còn, vì có bấy nhiêu đem tiến Nhà Vương mà thôi, chg̉ ph̉ là chu᷃́ tôi là kẻ đi buôn bán, ví bằng có còn thì chu᷃́ tôi cu᷃̃ chg̉ bán, vì chg̉ muốn cho ai mặc cuần áo gióu᷃ ấy như Vua bà, thì ng̀ mới lấy làm qúi, vì chg̉ ai có của ấy mà m̀h có, mà khi các bà sang traọ᷃ càng ngơi khen, thì ng̀ càng yêu chuộng của ấy, mà đẹp lào᷃ Vua ou᷃.

Bởi vì chu᷃́ tôi mặc áo Anam, thì Vua chg̉ ph̉ phát áo bề ngoài, liền phát áo bề trao᷃, là cuần áo tráng lót thịt, cu᷃̀ cuần áo mặc sát vào m̀h, khăn lụa thâm buộc cổ, khăn tráng lău mồ hôi, khăn saọc hỉ mũi, miệt thâm miệt trang, hài và ủng, cu᷃̀ dù nữa, mà 4. ng̀ thì hết nhiều, vì một ng̀ là nhiều áo nhiều khăn. Sao᷃ chg̉ bao lâu thì lại ph̉ măy áo Anam bằng vải lou᷃ chiên cho ấm, vì vải cõi thì mảo᷃ mảnh quá, mà nước ng̀ thì rét.

Đến ngằy 23. thǵ 11. nam 1802. mà Thầy Nhân qua đời, chu᷃́ tôi liền Tâu, thì Vua thương xót mà ban cho nhiều lễ Miſsa. Khi ấy chu᷃́ tôi năng ra ngoài, mà muốn mặc áo Phương Tây cho thou᷃ hành, liền xin ph́, thì Đức Vua ban cho, cu᷃̀ làm Sác chỉ truyền cho Thầy cả Bề trên rğ̀: Phải măy áo Thầy cả Bề ngoài cho 3. ng̀ Anam, thì sở tổn hết nhiều, vì một ng̀ là nhiều thứ áo, khi mặc áo Loba, Capa thì ph̉ đội mũ 3. khía, khi mặc áo Cazaca thì ph̉ đội nón, khi mặc áo Cimara thì ph̉ càm ghệy, mà khúa cuần khúa hài thì bạc, miệt bằng tơ, dù lụa hay là dù vải thì mặc ý m̀h, mà khi đi ủng thì măy cuần dài, cu᷃̀ ph̉ có bao hầu cho liên. Khi mặc áo Cazaca mà có tám lụa phủ hậu thì chg̉ đc̣ càm ghệy, mà khi ăn mặc cu᷃̀ thăy đổi thì ph̉ cứ Lề luật. Kể qua sự tiền một 2. gióu᷃, Mũ một cái là 2. quan, dù vải thì 2. quan 6. tiền, dù lụa thì 4., 5. quan, nón thì 6. quan một cái, miệt tơ 6. quan một đôi. Sao᷃ nón chg̉ bền đc̣ lâu, vì là gióu᷃ lou᷃ thì bẹp ra mà lại ph̉ mua. Bằng cuần áo thì mắt hơn, vì mua nhg̃ của tốt, Tôi nói một sự này thì ai cu᷃̃ khó tin, sao᷃ là sự thật, vì một con ghệy hèo tôi càm tăy là 7. quan 3. tiền 20. Tôi lấy làm lạ thì hỏi rğ̀: Làm sao mà mắt lắm vuối, Thầy cả giữ việc thưa rğ̀: Nhg̃ hèo khou᷃ thì m̀h mua 2. q. 6. t. 40. đòu᷃, mà baọc bạc cu᷃̀ cou᷃ thợ nữa là 7. q. 3. t. 20. Hèo là của Phươ᷃ Thiên Trúc, h. là nć Đạimh buôn sang đấy, sao᷃ khi ở Phươ᷃ đou᷃ thì chg̉ đáng 5. đòu᷃ tiền, mà Phươ᷃ Tây lấy làm quí giá làm vậy, vì thói nước ng̀ các đàn ou᷃ phần đời, cu᷃̀ các Thầy cả bề ngoài điều càm ghẹy, kẻ có của thì ghệy hèo baọc vàng baọc bạc, mà kẻ chg̉ có của thì càm ghệy ngành cây, mà cu᷃̃ ph̉ mua, ít là hai tiền mới được, mà có kẻ cũng càm ghệy bằng sợi mây, cho ra lễ phép cu᷃̀ thói cách trao᷃ Kẻ chợ, sao᷃ dân sự ở ngoài thành thì chg̉ có dụng lắm như vậy.

Khi Đức Vua ban cho chu᷃́ tôi mặc áo Phươ᷃ Tây, thì truyền rğ̀, cho ph́ mà mặc khi đi đây đó, sao᷃ khi vào Đền mà chầu chực, thì ph̉ mặc áo Anam, vì ng̀ lấy sự ấy làm quí, mà muốn tỏ ra cho thiên hạ đc̣ biết rğ̀, m̀h có ng̀ nć Anam ở trao᷃ Kẻ chợ, vì nhg̃ ngằy Nhà Vua có tiệc, mà chu᷃́ tôi đến mừng, thì trều thần văn vũ, cu᷃̀ quan Sứ các nước, và các kẻ sang traọ᷃ trao᷃ nước, cu᷃̀ nhg̃ Bề trên các Dào᷃ cu᷃̃ ph̉ đến, thì cứ chực ở Đền ngoài cho đến giờ mùi, vì nhg̃ ngằy ấy, thì cả và nhà Vua còn ở nhà thờ, mà xem lễ Miſsa hát traọ᷃ thể cho đc̣ tạ ơn D.C.B., khi đã xem lễ Miſsa rồi, thì mới ngự ra, mà ngồi ghế ha᷃̀ chữ nhất, Vua thì ngồi vì trć hết, đoạn mới ou᷃ Huàng cả ou᷃ Huàng thứ, là hai con ng̀, sau thì ou᷃ Huàng Hespanho là cháu, mà Đảng quan ph̉ phiên chầu thì đứng lưỡng dịch hai bên tạn vách gần các cửa sổ, khi đã đến giờ Vua ngự ra hành ngơi làm vậy, thì quan canh cửa Đền ngoài mới cho ng̀ ta vào, mà khi vào đến Đền Vua ngự thì cứ đi bên mạn tăy hữu ng̀, cu᷃̀ đi một hàng, ai vào đến nơi trć thì hôn tăy Vua trć, mà ai vào đến nơi sau thì hôn tăy Vua sau, dù m̀h traọ᷃ hơn kẻ khác mặc lào᷃, thì cu᷃̃ chg̉ đc̣ tranh, đến khi đã hôn tăy Vua rồi, thì lại cứ thứ tự mà đi hôn tay các ou᷃ Huàng. Đến khi đã rồi mà giở ra thì đi mạn các quan đứng chầu bên tả, mà lại có một quan Lão thần thì đứng biệt ra một bên gần tăy hữu Vua.

Vua bà thì ngự ra Đền khác cu᷃̀ các bà Chúa, thì cu᷃̃ ngồi hàng chữ nhất, cu᷃̀ có một quan Lão thần đứng chầu gần như Vua ou᷃, đoạn các Đảng quan mới đứng chầu một hàng bên tăy hữu Vua bà, mà các phô bà Dama thì đứng chầu một hàng bên tăy tả, các bà sang traọ᷃ ấy, thì là nhg̃ vợ con các Đảng quan, sao᷃ đã chọn thì đc̣ vào phiên thứ mà chầu chực Vua bà, có kẻ thì phải vào ở trao᷃ Đền, có kẻ thì đc̣ ph́ ở nhà m̀h, sao᷃ ph̉ cứ phiên thứ mà đến chầu chực, như nhg̃ ngằy ấy thì cuần áo phô bà ấy kéo lê hai ba thước, mà cửa hẹp thì ph̉ nghiêng m̀h đi mới vào đc̣, vì đăm hai cánh ra ở trên lưng cuần, hình như ng̀ mang hai quả bầu rất blớn, sao᷃ thì là bou᷃ cu᷃̀ gióu᷃ nhe nhẹ mà baọc vaóc lĩnh. Khi các quan đến mừng Vua bà, thì cu᷃̃ ra vào mà đi có thứ tự như khi đến cu᷃̀ Vua ou᷃.

Mà khi Vua ou᷃ Vua bà ngự ra làm một, thì Vua bà ngồi gần Vua ou᷃, đoạn mới các ou᷃ Huàng cu᷃̀ các bà Chúa. Bởi đấy thì Vua muốn cho chu᷃́ tôi mặc áo Anam, cu᷃̀ làm lễ ph́ nước ta để cho thiên hạ xem, vì khi tôi vào đến nơi thì tránh ra khỏi trć mặt Vua, để cho các Thầy lặy 4. lặy, mà tôi thì đứng ở bên tăy hữu Đức Vua, cu᷃̀ lòu᷃ tăy áo lại mà để trên trán, cúi đầu cùng uốn cả và m̀h xuống, cu᷃̃ như quan viên lên cửa ou᷃ Huện mà lâm khốc vậy, sao᷃ cứ trou᷃ chừng khi các Thầy đã lặy rồi, thì tôi liền quì một gối xuống ở đấy, đoạn mới bước lên mà hôn tăy Đức Vua, thì các Thầy liền vào nối lấy, mà các quan đi sau thì ph̉ đứng chực, vì ngăn trở chu᷃́ tôi còn ở đấy. Nhiều lần khi chu᷃́ tôi vừa vào đến nơi mà chửa lặy, thì Vua ghé mặt lại cu᷃̀ các ou᷃ Huàng mà bảo rğ̀ có ý xem. Các quan Sứ đứng ngoài mà xem, cu᷃̀ hỏi quan Portuguez rğ̀ là nhg̃ ng̀ nước nào, vì ng̀ nước nọ đi Sứ nước kia, mà khi thấy sự gì lạ thì muốn biết cho tỏ, để khi về mà kể truyện cho kẻ khác nghe, dù mà Sứ Đ. th́ Phapha đi đâu về thì ng̀ cu᷃̃ hỏi nhg̃ sự lạ, phươ᷃ chi là Vua Chúa thế gian mà chg̉ muốn biết ru. Lại khi hai anh em ou᷃ Huàng là con Vua Inglez đến Kẻ chợ nước Portugal, mà vào Đền mừng Vua Portuguez, vì có tiệc, mà xem chu᷃́ tôi lặy, thì chực ở nhà ngoài mà đợi đấy, cho đến khi chu᷃́ tôi ra, thì sai một kẻ giữ việc m̀h có Đạo Catholico, xin chu᷃́ tôi rğ̀: Đến nói truyện cu᷃̀ hai ou᷃ Huàng ấy, thì chu᷃́ tôi liền đến, mà hai ou᷃ Huàng ấy thì cứ hỏi, vì muốn biết nhg̃ sự lạ, cu᷃̃ như Thượng vị Bảo lộc thứ 1. nước Ruſsia, khi hãy còn làm ou᷃ Huàng, thì xin ph́ Vua bà Catharina là Mẹ m̀h, cho đc̣ sang th̀ Roma mà xem, vì muốn biết sự lạ, sao᷃ khi ấy Đ. th́ Phap. Pio thứ 6. ph̉ trẩy sang nước Alemanha mà làm hòa thuận, vì nghịch cu᷃̀ ou᷃ Nuncio là Sứ m̀h. Bấy giờ ou᷃ Huàng Bảo lộc ấy đưa D. th́ Phapha, khi ng̀ trẩy ra khỏi th̀ Roma, mà đi đc̣ một độ đàng, thì ou᷃ Huàng Bảo lộc giã Đ. th́ P., cu᷃̀ dơng cho ng̀ một cái áo Capa là của quí traọ᷃, mà rğ̀: Áo này là của Mẹ tôi măy cho tôi, sao᷃ tôi chửa mặc, thì tôi tiến Đ.th́.P. để ng̀ đem sang nước Alemanha mà du᷃̀, vì bên ấy rét lắm. Đ. th́ P. thấy ou᷃ Hua᷃̀ ấy có lào᷃ làm vậy, thì chịu lấy cu᷃̀ giã ơn mà trẩy. Bấy nhiêu sự thì đã in vào sách để cho thiên hạ đc̣ biết, mà chg̉ ph̉ là đã lâu, vì khi ấy là thì Cụ Thiều cu᷃̀ Cụ Cuyền đang ở th̀ Roma.

Đến khi ou᷃ Huàng Bảo lộc ấy lên làm Thượ᷃ vị, thì đem cuân sang th̀ Roma mà đuổi giặc Phalansa đi, cu᷃̀ cứu lấy Vua Napole cho đc̣ lại về mà trị nước m̀h, cu᷃̀ tuan vào nước Phalansa cho được cứu lấy Đ. th́ P. Pio thứ 6., sao᷃ ng̀ chết rủ tù ở trao᷃ nước ấy, nơi th̀ Valensa ngằy 29. thǵ 8. nam 1799. Cho nên Thượ᷃ vị Bảo lộc ph̉ đòi các Đớng Cadinele hợp lại ở th̀ Veneza mà chọn Đ. th́ P. khác, vì khi bấy giờ thì các Đớng Cadinale đã trốn đi một ng̀ một phương. Đến ngằy 14. thì chọn đc̣ Đ. th́ P. Pio thứ 7. mà ngằy 23. thǵ 3. nam 1800. ng̀ lên trị th́ Igreja, thì Thượ᷃ vị Bảo lộc truyền làm một chén Calice cho đc̣ tiến Đ. th́ P., thì sở tổn hết một trệu vuối hai vạn đòu᷃ bạc Cruzado, vì Chén thì làm bằng vàng, cu᷃̀ chạm lạo᷃, mà khảm nhg̃ ngaọc kim cươ᷃. Khi tính sự sở tổn thì tính tiền bạc nước Ruſsia, sao᷃ cả và Phươ᷃ Tây điều tính, mà dịch ra tiền nước m̀h, cho mọi ng̀ điều biết, vì tiền bạc tiêu dụng thì các nước khác nhău như mỗi một đòu᷃ bạc Cruzado nước Portugal, là 8. tiền nước Anam ta, mà ai muốn tính thì biết là bao nhiêu quan tiền một Chén Calice ấy.

Ngằy 11. thǵ 8. năm 1800. thì Thượ᷃ vị Bảo lộc xin Đ. th́ P. Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở trao᷃ địa phận m̀h, thì ngằy mòu᷃ 7. thǵ 3. nam 1801. Đ. th́ P. liền ban Sác chỉ cho Thầy cả Phanchicô Karen làm Bề trên Gera Dào᷃ D.C.J. ở địa phận Ruſsia, cu᷃̀ các nước khác đâu có Dào᷃ D.C.J., thì ph̉ chịu lụy Bề trên chính ấy. Cho nên khi Vua Fernando thứ 4. trị nước Napole cu᷃̀ nước Sicilia, xin Đ. th́ P. Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở trao᷃ địa phận m̀h, mà ngằy 30. thǵ 7. năm 1804. Đ. th́ P. ban Sác chỉ cho, thì Dào᷃ D.C.J. ở hai nước ấy, ph̉ chịu lụy Bề trên Gera m̀h ở nước Ruſsia.

Thượ᷃ vị Bảo lộc chg̉ kịp làm việc khác, vì muốn hợp Đạo Grega làm một cu᷃̀ Đạo Catholica Romana, liền tóu᷃ các Vít vồ Đạo Grega đến mà họp, thì qua đời, vì ph̉ thuốc độc, mà chg̉ làm đc̣ nữa. Được có một việc sai Thầy Dào᷃ D.C.J. đi Sứ Đ. th́ Phapha, mà xin Lập Dào᷃, hay là tiến của lễ ấy, là Chén Calice mà thôi.

Đến khi Thượ᷃ vị Alexandre là con Vua ấy lên trị, thì chg̉ nói đến sự Đạo nọ hợp cu᷃̀ Đạo kia nữa, sao᷃ bênh vực các nước Phươ᷃ Tây, cu᷃̀ giúp Đ. th́ P. Pio thứ 7., thì cu᷃̃ như Vua Cha m̀h, vì Thượ᷃ vị Alexa᷃dre thân chinh mà trẩy sang cho đến Kẻ chợ nước Phalansa đã hai lần, lần trć thì làm cho Đ. th́ P. đc̣ ra khỏi tù mà giở về th̀ Roma, vì ng̀ đã ph̉ giam ở trao᷃ nước ấy 6. nam, lần ấy thì bát Vua dữ điệu đi đằy ở núi Elvas gần Italia, sao᷃ Phalansa lại đi rước nó về, thì Vua m̀h ph̉ trốn. Cho nên Thượ᷃ vị Ruſsia lại ph̉ sang lần sau, mà bát Bonaparte điệu đi giam ở núi Santa Helena, là nơi giữa biển, cu᷃̀ lại đặt Vua Luiz thứ 18. lên trị nć Phalansa lần thứ 2., cu᷃̀ để 15. vạn cuân lại trao᷃ Kẻ chợ th̀ Paris, mà giữ Vua ấy 4. nam, kẻo dân lại giết như đời Vua anh chğ. Chg̉ nhg̃ là Thượ᷃ vị Alexandre đến một th̀ Paris, mà lại sang nć Inglaterra, cu᷃̀ đi nhiều nước bên Phươ᷃ Tây, mà 5, 6. năm mới về đến nhà, vì đã có vợ cu᷃̀ ou᷃ Huàng thứ 2. là em m̀h ở nhà trị nước, mà m̀h thì đi đánh giặc giúp Phươ᷃ Tây, nhiều lần ph̉ liều m̀h, như một lần đạn súng blớn Phalansa nó bắn, thì chg̉ ph̉ Thượ᷃ vị, sao᷃ một quan đứng bên cạnh sườn Vua ấy, thì ngã ra mà chết.

Dân Thượ᷃ vị Ruſsia thì hơn 50. Trệu, mà địa phận m̀h thì giáp nước Hun᷃ nô, cho nên Vua ấy đã Lập một Thành nơi giáp ải, để cho ng̀ Đại mh, cu᷃̀ ng̀ Hung nô đến buôn bán cu᷃̀ dân m̀h, thì 2. bên điều đc̣ ích, mà chg̉ có bao giờ làm giặc cu᷃̀ nhău, vì Thượng vị Đại mh cu᷃̀ Thượ᷃ vị Ruſsia điều tôn kính nhau, chg̉ ph̉ như các nước Phươ᷃ Tây, thường làm giặc vuối nhau, cu᷃̀ thường làm hòa thuận thì cho liên, hình như trẻ mục đòu᷃ Anam vậy, mà khi nước nọ làm giặc vuối nước kia, thì bát Tầu dân sự đi buôn bán ở ngoài biển, vì đã có thói, sao᷃ Anam khi Làng nọ đánh nhau vuối Làng kia, mà bát Trâu ng̀ ta ngoài đòu᷃ đem về ăn thịt thì ph̉ đền. Chg̉ ph̉ là bát đc̣ Tầu chiến, mà rğ̀ cuân Vua nước nọ bát đc̣ Tầu Vua nước kia, thì lấy mà chg̉ có tội, vì đã làm giặc cu᷃̀ nhau. Sao᷃ Tầu buôn bán, thì là ghề nghiệp dân sự nuôi vợ con, khi đi thì bàng yên, khi về thì ph̉ bát, vì chg̉ biết rğ̀ Vua m̀h đã làm giặc vuối Vua ấy, cho nên chg̉ tránh cuân Vua ấy, thì nó liền bát, cu᷃̀ bỏ ng̀ lên đất, mà lấy gọn cả Tầu, cu᷃̀ hết của cải, chg̉ nhg̃ là một Chúa Tầu mất của, mà lại 50. 70. cuân buồm lạt, đi làm thuê mướn đôi ba năm, cho đc̣ lấy cou᷃ mà nuôi vợ con ở nhà, thì ra tăy khou᷃, cu᷃̀ chg̉ còn một đòu᷃ tiền nào, mà mua quà cho con nữa, thói xấu ấy thì tôi chg̉ hiểu được.

Sao᷃ hai Truyện này thì tôi hiểu đc̣, vì tôi thấy đang khi ở Kẻ chợ nước Portugal. Một Tầu tên là Grão Pará, là Tầu chu᷃́ tôi đi nhờ từ núi bà th́ Helena cho đến th̀ Lisboa, thì Chúa Tầu ấy, tên là Caetano Martinho, lại trẩy nhiều lần sa᷃ Thiên Trúc mà buôn vải, thì đc̣ nhiều lời lải mà ra phú quí. Sao᷃ le có một lần Tầu ấy về đến gần nước Portugal, thì kẻ cướp Hespanho lấy Tầu, cu᷃̀ bỏ ng̀ lên đất ngoài núi, mà đem Tầu ấy về thế giái mới. Khi ấy Tầu Macao sang buôn thì cu᷃̃ mất làm một, mà chg̉ còn trou᷃. Sao᷃ Tầu Grão Pará thì lại được, cu᷃̀ mọi của cải, vì kẻ cướp Hespanho lại blả cho Chúa Tầu Portuguez, cu᷃̀ bảo làm sổ bao nhiêu của cải trao᷃ Tầu ấy, thì m̀h blả hết, mà gióu᷃ nào đã tiêu đi mất, thì đền tiền. Cho nên Chúa Tầu Caetano bảo tin cho các kẻ có của trao᷃ Tầu ph̉ kê sổ lên, cho m̀h đem đi lấy của cu᷃̀ lấy Tầu về, mà chia của ra cho. Sự ấy một là khi Hespanho xưng tội, mà Thầy cả dặy đền, hay là vì nhân đức Chúa Tầu, mà D.C.B. thương, vì khi gặp kẻ cướp thì cuân buồm lạt xin đánh, vì khi vượt biển, thì các súng tru᷃ sa, đã bỏ đạn vào sẳn, mà mấy ng̀ một khẩu, thì đã có tên m̀h dán nơi cửa súng, hệ khi có việc thì m̀h ph̉ đến đấy, mà đứa nào cu᷃̃ có của trao᷃ Tầu, cu᷃̃ như cuân 5. chiếc Thuyền chiến mà đưa một Thuyền cou᷃ ti vậy, vì đc̣ ph́ buôn mỗi một ng̀ một gánh mà để vào trong Thuyền cou᷃ ti, phao᷃ khi có kẻ cướp thì nó đánh cho mặnh, vì có của m̀h ở đấy. Sao᷃ Chúa Tầu sợ rğ̀: Hoạc là ph̉ thua chğ, thì nó liền giết ng̀, mà m̀h chg̉ muốn cho ai chết, thì khuyên bạn Tầu rğ̀ đừng đánh, vì D.C.B. cho chịu khó thì vơng, liền phú Tầu cho nó. Bởi đấy thì D.C.B. thươ᷃ mà mở lào᷃ cho nó lại blả Tầu, ấy là một Truyện, mà Truyên khác, thì sẽ kể sau này.

Ou᷃ Ignacio, là kẻ giữ việc mua chác trao᷃ Đền Vua nước Portugal, thuộc về nhg̃ đồ Nhà Vương càm thực, mà đã nhiều năm, đến khi Vua chặy giạc sang thế giái mới, thì ou᷃ ấy cu᷃̃ theo sang, mà ở đấy đc̣ mấy năm, thì ca᷃̀ng sinh ra của cải, vì có tiền thì buôn bán. Sao᷃ ou᷃ ấy muốn về nước Portugal, liền xin ph́, thì Nhà Vương ban cho, bấy giờ ou᷃ ấy khuân của cải xuống Tầu mà đi quá giang, cu᷃̀ đem vợ con về, mà khi vượt biển thì bà ấy qua đời, còn có một m̀h cu᷃̀ ba con gái. Khi về đến gần nước Portugal, thì kẻ cướp đến lấy Tầu, mà khi Tướng kẻ cướp lên Tầu, thì ou᷃ ấy chg̉ lo sự khác, một lo linh hồn 3. con gái m̀h mà thôi, liền cháp tăy, cu᷃̀ quì gối xuống trć mặt Tướng kẻ cướp, mà nói rğ̀: Mọi sự của cải tôi ở trao᷃ Tầu, thì tôi dơng cho ng̀ bằng lào᷃, mà xin có một sự, là đừng phạm đến 3. con tôi. Nói đoạn liền lấy một xâu chìa khúa, mà mở các hòm m̀h ra cho Tướng kẻ cướp xem, thì thấy đầy nhg̃ đòu᷃ vàng, khi nó xem rồi, thì bảo rğ̀ khúa lại, cu᷃̀ chg̉ có phạm đến con ou᷃ ấy, sao᷃ ou᷃ ấy hãy còn lo, vì Tầu thì cứ chặy tìm vào núi mà đổ ng̀ lên đất, thì ou᷃ ấy sợ nó đem con m̀h đi chğ, vì 3. con cứ ở trao᷃ Đền, là nhg̃ ng̀ thao᷃ thả cu᷃̀ đẹp đẻ. Khi Tầu chặy gần đến núi, thì Tướng kẻ cướp nói cu᷃̀ ou᷃ ấy rằng: Tôi muốn tiền vàng, thì đổi tiền bạc cho ou᷃, ou᷃ ấy thưa rğ̀ tôi dơng cho ng̀ cả thăy thẳy, nó liền rğ̀, đừng nói làm vậy, vì tôi muốn lấy tiền vàng cho nhẹ, thì đổi tiền bạc cho. Liền hỏi Chúa Tầu làm chứng rğ̀ có bao nhiêu hòm siểng, cu᷃̀ của cải ou᷃ ấy trao᷃ Tầu cho biết, mà Chúa Tầu cu᷃̃ giúp ou᷃ ấy, thì đếm tiền vàng cho nó đổi tiền bạc, thì chg̉ thiệt một đòu᷃ nào, vì cứ giá tiền va᷃̀ mà đổi tiền bạc. Khi nó đã đổi tiền bạc xao᷃, Tầu liền đến núi, thì nó truyền cho các ng̀ ta ph̉ lên đất tăy khou᷃, mà có nhiều kẻ cu᷃̃ chg̉ có áo mặc, vì cuân nó đã lột hết. Mà của cải ou᷃ ấy thì nó bảo khuân xuống Thuyền mà chở đi, cu᷃̀ đem 3. con gái m̀h lên đất.

D.C.B. làm ph́ lạ ấy, cu᷃̃ như ph́ lạ ng̀ đã làm cho Sư tử chg̉ dám ăn thịt ou᷃ Propheta Daniel, khi Vua Babylonia bỏ vào Hang, dù nhg̃ kẻ thù ng̀ đã hãm nó mấy ngằy trć cho đói mặc lào᷃, thì cu᷃̃ chg̉ ăn, một đến liếm chân cho tỏ ra lào᷃ kính chuộng mà thôi. Thằng kẻ cướp ấy khao khát của ng̀ ta, cu᷃̀ ước ao đàn bà con gái, thì cu᷃̃ như Sư tử thèm thịt ng̀ ta, sao᷃ nó chg̉ dám lấy của, hay là bát con ou᷃ ấy, mà khi đổi tiền bạc, thì lại xin ph́ cho tỏ ra lòng kính chuộng, vì khi nó đã lấy đc̣ Tầu, thì mọi của trao᷃ Tầu đã ở trao᷃ tăy nó, mà nó lại ph̉ xin ph́ ai, cu᷃̃ như kẻ trộm lấy đc̣ trâu ng̀ ta, thì dây thừng Trâu ở trao᷃ tăy nó, mà nó lại ph̉ xin ph́ Chúa nhà thư᷃̀ trâu ấy ru, vì kẻ cả dám phạm tội trạo᷃, thì cu᷃̃ chg̉ hồ nghi tội hèn. Sao᷃ bởi vì ou᷃ ấy có nhân đức thương xót linh hồn con cái m̀h thì hơn của cải, cho nên D.C.B. thưởng chg̉ mất của cải, cu᷃̀ chg̉ mất con cái, mà thằng kiêu ngạo ấy thì ra khiêm nhường, như Sư tử là vật rất kiêu ngạo, thì kính chuộ᷃ ou᷃ Daniel.

Truyện này làm gương cho các Cha Mẹ đừng tham lam của cải, mà làm thiệt hại con cái, kẻo của cải chg̉ còn, mà lại mất linh hồn con cái, nhất là khi dựng vợ gả chòu᷃ cho con cái, thì tìm nhg̃ kẻ kính mến cho con cái m̀h hơn sự của cải, tôi nói tắt làm vậy.

Bây giờ lại nói đến sự Thượng vị Ruſsia giúp Đ. th́ P. Pio thứ 7. cho xao᷃, là khi ng̀ ra khỏi tù ở nć Phalansa, mà cuối thǵ 5. năm 1814. liền về đến th̀ Roma, mà ngằy mòu᷃ 6. thǵ 6., là có 10. ngằy mà chửa kịp nghỉ ngơi, tức thì liền ngự đến nhà thờ Dào᷃ D.C.J. mà làm ph́ Biên sao᷃ cho, sự ấy chg̉ biết cho tỏ rğ̀, có ph́ lạ nào ở th̀ Roma, hay là Thiên thần hiện xuống trao᷃ tù rạc mà bảo ng̀ sự ấy chğ, vì chưng ra mặnh bạo mà chg̉ sợ Vua Chúa, như khi các thánh Tou᷃ đồ đã đc̣ sức D. C. Espirito Santo vậy. Ngằy mòu᷃ 7. thǵ 8. năm 1814. ấy, thì Đ. th́ Phapha lại ngự đến nhà thờ Dào᷃ D.C.J., cu᷃̀ làm lễ Miſsa hát trạo᷃ thể ở nơi Bàn độc ou᷃ th́ Ignacio, khi ng̀ làm lễ rồi, thì cám ơn, cu᷃̀ xem một lễ Miſsa thường ở bàn độc khác trao᷃ nhà thờ ấy. Đoạn mới rời ra nhà thờ ấy mà sang nhà thờ khác gần đấy, tên là Oratorio da Congregação dos Nobres, nghĩa là nhà thờ nhg̃ kẻ sang trạo᷃, hay là Họ thánh, vì đấy đã dọn dẹp sẳn sàng, thì D. th́ Phap. liền bước lên Tòa mà ngự, cu᷃̀ truyền cho một Thầy Tướng lễ đaọc Bulla Lập Dào᷃ D.C.J. lại cả tiếng để cho thiên hạ nghe. Vì th̀ Roma khi bấy giờ cu᷃̃ có Vua Carlos thứ 4. nước Hespanha là con Vua phá Dào᷃, cu᷃̀ quan Sứ các nước, và nhiều kẻ sang trạo᷃, cu᷃̀ các Cadinale điều kéo đến đấy mà chầu chực Đ.th́.P., cu᷃̀ nghe đaọc Bulla blả Dào᷃ D.C.J.

Đến ngằy mòu᷃ 10. thì hàng Gazeta, là kẻ bán nhg̃ tin tức lạ, mới in ra ở th̀ Roma, mà thou᷃ ra các nước thiên hạ, thì hàng Gazeta nước nào nước ấy, lại in ra tiếng nước m̀h mà bán cho ng̀ ta. Sao᷃ ph̉ dịch ra y như vậy mà chg̉ đc̣ sai, vì Đ.th́.P. đã cho ph́ dịch ra tiếng nước m̀h để cho mọi ng̀ mọi biết, sao᷃ lại đe rğ̀: Nếu ai dou᷃ dài, cu᷃̀ cả dám mà thêm bớt, hay là dịch ra sai ý thì phạt, cho nên chg̉ ai dám sai, dù các nước điều khác tiếng nhau, sao᷃ dịch ra Bulla ấy thì cu᷃̃ một ý như vậy, mà tiếng Anam tôi dịch ra thì cu᷃̃ chg̉ khác. Sao᷃ le ph̉ biết một sự này, là thói Phương Tây, dù Vua Chúa ra Phượng Truyền cho dân, hay là Đ. thánh Phapha ban Bulla cu᷃̀ Sác chỉ cho ai việc gì, thì cứ nói rằng Chúng tôi, là cả và Tòa cou᷃ đòu᷃, cu᷃̀ các Đớng kế thế đời sau, cho nên tôi chg̉ dám dịch ra như thói Phương đou᷃, một cứ thói Phương Tây như mlời Đức th́ Phap. đã phán trao᷃ Bulla blả Dào᷃ D.C.J. lại, hay là lại cho ph́ như khi trć, mà chg̉ gọi là Lập Dào᷃ D.C.J., vì ou᷃ th́ Ignacio đã Lập. Sao᷃ khi có nói rğ̀: Đ. th́ P. Lập Dào᷃ D.C.J. lại, nghĩa là ng̀ lại cho ph́ làm các viêc, cu᷃̀ giữ mọi Lề luật như thói trao᷃ Dào᷃, cu᷃̀ đc̣ mọi ph́ Indu., và mọi ph́ riêng các Đ. th́ P. đời trć đã ban cho Dào᷃ D.C.J., thì hơn các Dào᷃ khác, như sự đc̣ truyền 4. chức cho kẻ làm Thầy cả, cu᷃̀ nhiều sự khác, mà D.C.B. ban cho Dào᷃ D.C.J. một ph́ riêng, thì cu᷃̃ như Dào᷃ ou᷃ thánh Bento, là độ ba tram năm thì các Thầy Dào᷃ D.C.J. điều đc̣ rỗi linh hồn, mà chg̉ có ai ph̉ sa địa ngục. Sự ấy D.C.B. đã tỏ ra cu᷃̀ ou᷃ th́ Phanchicô de Borja, vì đang khi ng̀ làm Bề trên Geral ở th̀ Roma, thì lo lắng mà cầu cho các con m̀h ở kháp thế gian, Bấy giờ D.C.B. tỏ ra cho biết sự thương yêu, mà rğ̀: Nhg̃ kẻ chết ở trao᷃ Dào᷃ độ 300. năm, thì Ng̀ chg̉ có luận phạt ai. Khi ấy ou᷃ th́ Phan.^cô de Borja chứa chg̉ hết sự vui trao᷃ lào᷃, vì có một phút mà biết việc linh hồn các con trao᷃ Dào᷃, chảng nhg̃ là từ khi có Dào᷃ cho đến bây giờ là 20. mấy năm, mà lại biết sự về sau cho đến 300. năm, khi ấy ng̀ ngất đi mà tỉnh lại, liền kêu lên, thì Thầy Irmao᷃ Marcos chặy đến mà hỏi, thì ng̀ nói rğ̀: Chớ gì m̀h biết D.C.B. thương yêu Dào᷃ ta là thể nào. Đoạn ng̀ mới tỏ ra cu᷃̀ Thầy ấy sự ấy cu᷃̀ sự khác, mà ai muốn biết cho tỏ hơn nữa, thì hãy xem Truyện ou᷃ th́ Phan.^cô de Borja, Đoạn thứ 47. mà ở tờ – 579. vì tôi đã dịch ra đấy.

Bulla Đ. th́ P. Pio thứ 7. blả Dào᷃ D.C.J. lại như khi trước.

Pio, Vít vồ, là tôi tá các kẻ làm tôi tá Đức Chúa Blời.

• Ad perpetuam rei memoriam.
• Nghĩa là cho được nhớ đến sự này đời đời.

Vì ý D.C.B. muốn thì đã phú cả và Igreja cho chu᷃́ tôi coi saóc, là sự chu᷃́ tôi chg̉ đáng, vì chu᷃́ tôi chg̉ có khôn ngoan cu᷃̀ tài năng gì mà cho đc̣ sự ấy, thì chu᷃́ tôi ph̉ ra sức mà làm mọi việc cho đc̣ ích, vì D.C.B. đã phú cho chu᷃́ tôi, mà khi có thể nào cu᷃̀ gặp dịp đc̣ thăy đổi thì tuết cu᷃̀ đổi nơi, thì chu᷃́ tôi ph̉ làm mà cứu lấy linh hồn bổn đạo thế gian, là sự rất cần, mà chg̉ chỉ một nước nào, hay là một dân nào.

Chu᷃́ tôi ước ao muốn làm việc th́ Tou᷃ đồ chu᷃́ tôi cho blọn, tức thì liền thấy Phanchicô Karen cu᷃̀ các Thầy cả khác Bề ngoài ở địa phận rất blớn bên Ruſsia đã nhiều năm, mà cu᷃̃ là một phần Dào᷃ D.C.J., vì Clemente thứ 14. đã phá đi, thì đến xin ph́ Chu᷃́ tôi cho đc̣ hợp lại cu᷃̀ nhău làm một Dào᷃, để cho đc̣ dễ làm việc lành như trao᷃ Lề luật Dào᷃ m̀h, mà dặy dỗ sự Đạo cho con trẻ, cu᷃̀ dặy haọc sách Moral, cùng đi giảng giải, và giải tội, cu᷃̀ làm các phép Sacramento cho ng̀ ta, thì chu᷃́ tôi đọu᷃ lào᷃ mà muốn ban cho như vậy, vì chư᷃ khi ấy Thượ᷃ vị Bảo lộc thứ 1. đang trị nć Ruſsia, làm thư rất tốt lành ngằy 11. thǵ 8. n. 1800. mà xin cho các Thầy cả ấy, thì tỏ ra rằng Thượ᷃ vị có lào᷃ vuối phô Thầy ấy, và tỏ ra cu᷃̀ Chu᷃́ tôi rğ̀ m̀h có yêu chuộng sự xem thấy Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở trao᷃ địa phận m̀h, mà chịu lụy chu᷃́ tôi cai quản. Phần về chu᷃́ tôi suy xét thì thấy sẽ đc̣ nhiều ích bởi trao᷃ địa phận rất blớn ấy mà ra, vì suy rğ̀ đc̣ ích bởi vì các Thầy cả Đạo Catholica ấy ở đấy dặy sách đoán cu᷃̀ sự Đạo, thì hai bên bàng nhău như đã thấy, cho nên xét thì thấy là nhg̃ sự ph̉ mlẽ, liền yêu chuộng sự Thượ᷃ vị ấy có lào᷃ ước ao mà xin.

Vì vậy ngằy mòu᷃ 7. thǵ 3. nam 1801. thì Chu᷃́ tôi đã làm Sác chỉ mà ban ph́ cho Phanchicô Karen cu᷃̀ các bạn m̀h ở nước Ruſsia, hay là các nước khác chặy đến đấy thì cu᷃̃ đc̣ hợp lại làm một Dào᷃ D.C.J., vì phô Thầy ấy có ph́ rọu᷃, dù là hợp lại cu᷃̀ nhău làm một nhà, hay là nhiều nhà thì cứ Bề trên m̀h chỉ cho, mà các nhà Dào᷃ ấy, thì trao᷃ một địa phận Ruſsia. Chu᷃́ tôi lại đặt Phanchicô Karen ấy làm Bề trên Geral Dào᷃ D.C.J., cu᷃̀ ban ph́ cho mà lại giữ, cu᷃̀ cứ Lề luật ou᷃ th́ Ignacio de Loyola, mà Bảo lộc thứ 3. trć chu᷃́ tôi đã nhận lấy cu᷃̀ ban Bulla. Đến khi các bạn đã hợp lại làm một cu᷃̀ nhău, thì đc̣ ph́ rọu᷃ mà dặy dỗ sự Đạo cho con trẻ, cu᷃̀ dặy sách Moral đoán tội, và nhg̃ mlẽ cao, cu᷃̀ cai quản các nhà Seminarios, cu᷃̀ các nhà Collegios Dào᷃ m̀h, mà Vít vồ địa phận chịu lấy thì giải tội, cu᷃̀ giảng giải mlời D.C.B., và làm các ph́ Sacramentos. Vả lại cu᷃̃ trao᷃ một Bulla ấy thì chu᷃́ tôi đã chịu lấy Dào᷃ D.C.J. mà coi saóc, thì Dào᷃ ấy chịu lụy có một chu᷃́ tôi, mà có một Chu᷃́ tôi đc̣ cai quản, cu᷃̀ giữ lấy cho chu᷃́ tôi, và các Đớng sẽ nối Cuyền theo sau Chu᷃́ tôi, định liệu mọi việc, cu᷃̀ truyền thiết khi nghĩ rğ̀ ph̉ cho ra vững vàng, bênh vực, hay là sửa phạt khi có sự gì chg̉ hay vào đến Dào᷃ ấy. Cho xao᷃ việc này thì Chu᷃́ tôi hủy các Bulla khác nghịch vuối Bulla này đã ban cho mọi sự, nhất là Bulla Clemente thứ 14. trć chu᷃́ tôi, mà có chữ đầu hết rğ̀: Dominus ac Redemptor Noster, sao᷃ chỉ nói nhg̃ sự nghịch cu᷃̀ Bulla Chu᷃́ tôi, mà có chữ trć hết rğ̀: Catholicæ, đã ban cho một địa phận Ruſsia.

Khi Chu᷃́ tôi đã ban Bulla mà blả Dào᷃ D.C.J. lại ở địa phận Ruſsia chg̉ bao lâu, thì Chu᷃́ tôi lại suy xét mà phải ban cho nước Sicilia, cu᷃̀ giúp cho như vậy, vì sự sốt mến con thiêng liêng Chu᷃́ tôi, là Vua Fernando đã xin Lập Dào᷃ D.C.J. lại ở trao᷃ địa phận m̀h cu᷃̃ như Ruſsia, vì Vua ấy đã ngã mlẽ rğ̀ thì tuết này là thì khaóc laóc, mà các Thầy Dào᷃ D.C.J. là nhg̃ Thầy chín chắn thì dặy dỗ con trẻ về sự Đạo để cho nó đc̣ sợ D.C.B., trć hết là sự thou᷃ thái thì dặy mlẽ cao cu᷃̀ sách đoán tội. Cho nên Chu᷃́ tôi ph̉ làm việc chu᷃́ tôi chăn chiên mà ban cho như ý Vua ấy xin, vì ước ao muốn sự phải mlẽ, là việc nhân đức, vì xem thấy có một sự muốn làm cho vui mừng D.C.B., cu᷃̀ rỗi linh hồn ng̀ ta mà thôi. Bởi đấy thì Chu᷃́ tôi đã ban Bulla cho ngăy 30. thǵ 7. năm 1804. trć hết Bulla ấy thì có chữ rğ̀: Per alias, mà Chu᷃́ tôi giải hai nước Sicilias ra mọi sự cu᷃̃ như đã ban cho địa phận Ruſsia.

Bây giờ các bổn đạo thế gian điều hợp một tiếng kêu mà xin Lập Dào᷃ D.C.J. lại. Trć hết thì các anh em Chúng tôi là nhg̃ Arcevítvồ, cu᷃̀ các Vít vồ, và nhg̃ kẻ sang trạo᷃, ngằy ngằy thì đem đến nhg̃ Lá khải nọ Lả khải kia mà kêu xin rğ̀: Lập Dào᷃ D.C.J. lại, cu᷃̀ nói nhg̃ mlẽ mặnh, vì thăy thẳy điều biết rğ̀ khi trć còn Dào᷃ D.C.J. ở nhg̃ nước m̀h thì đc̣ nhiều ích. Lại thấy cho đến nổi nhg̃ đá ở trao᷃ Đền th́ đã ra tan tác thì mới ph̉ khốn nạn, bây giờ khaóc laóc thì tốt hơn kể lại nhg̃ sự ấy. Các Dào᷃ là nhg̃ kẻ làm ích cho m̀h cu᷃̀ th́ Igreja Catholica, thì chg̉ còn giữ Lề luật ph́ tắc như xưa, vì nhg̃ sự ấy thì Chu᷃́ tôi ph̉ lo lắng mà sửa lại, là sự rất ph̉ mlẽ cu᷃̀ ước muốn chung. {Nhg̃ đá ra tan tác, là các Thầy cả đã hư.}

Chu᷃́ tôi suy xét là sự phạm tội rất blớn cu᷃̀ D.C.B., vì nhg̃ sự liều m̀h cho các bổn đạo, mà Chu᷃́ tôi chê bỏ nhg̃ sự tốt lành cu᷃̀ đc̣ ích, trć hết thì D.C.B. đã phú việc ấy ở trao᷃ tay chu᷃́ tôi mà mặc ý m̀h lo liệu, vì ng̀ đã đặt cho Chu᷃́ tôi cai Thuyền ou᷃ th́ Phêrô, mà khi thấy sáo᷃ gió hàng vật vả tư bề cho liên, thì chu᷃́ tôi lại chg̉ muốn du᷃̀ lấy Cuân buồm lạt là nhg̃ kẻ có nghề thiện thủy, cu᷃̀ có sức mănh, mà đã dơng m̀h xin làm việc chóu᷃ chế, cho đc̣ phá nhg̃ sáo᷃ gió trao᷃ một biển ấy đi, vì nó hàng đc từng phút mà làm cho đám Tầu cu᷃̀ chết. Vì nhg̃ mlẽ rất mặnh ấy, thì bây giờ Chu᷃́ tôi cuết làm việc này, là sự Chu᷃́ tôi đã ước ao mà muốn làm khi mới lên làm Phapha.

Đến khi Chu᷃́ tôi đã ra sức mà cầu nguyện sốt mến, kêu xin D.C.B. giúp cho đc̣ sự lành, cu᷃̀ đã cou᷃ đòu᷃ vuối các anh em Cadinale mà nghe sự bàn bạc ở nhà Santa Sé thành Roma, đến khi đã rồi các việc ấy, thì Chu᷃́ tôi mới truyền, vì biết tỏ tường, bởi ph́ ou᷃ th́ Phêrô, thì nhg̃ sự Chu᷃́ tôi đã ban mọi ph́ cho một địa phận Ruſsia, cu᷃̀ nć Sicilia, đc̣ vững vàng đời đời, mà từ này về sau thì giải ra các đất Ecclesiasticos Chu᷃́ tôi trị, cu᷃̀ các mọi nước khác thế gian. Vì sự ấy thì Chu᷃́ tôi ban cho con rất yêu Chu᷃́ tôi là Thadeo Barzozoveski làm Bề trên Geral Dào᷃ D.C.J., mà thăy thẳy mọi nơi khác thuộc về Dào᷃ D.C.J., thì ng̀ là Bề trên Chính, mà sai kẻ khác thăy vì m̀h, cho đc̣ ích, cu᷃̀ ph̉ có ph́ cai các nước ấy, cho đc̣ chịu lấy nhg̃ kẻ muốn vào Dào᷃ D.C.J., mà các kẻ ấy thì ph̉ chịu lụy Bề trên Geral m̀h cai quản, chịu lấy vào Dào᷃ cu᷃̀ chia ra thì mặc đòi cho đc̣ ích, dù ở một nhà hay là nhiều nhà, ở một nhà Collegio hay là nhiều Collegios, ở một Xứ hay là nhiều Xứ, thì mặc đòi thói cách mà giữ Lề luật ou᷃ th́ Ignacio de Loyola đã làm, mà Bảo lộc thứ 3. đã xét đoán cu᷃̀ chịu lấy mà ban Bulla.

Sau nhg̃ sự ấy thì Chu᷃́ tôi lại tỏ ra sự này, là ban cho các Thầy ấy đc̣ ph́ cu᷃̀ là chính việc m̀h, mà dặy dỗ con trẻ nhg̃ sự trć hết về nhân đức Tin trao᷃ Đạo Catholica, cu᷃̀ dặy Moral sách đoán tội, và thăy đổi nhău mà cai quản các nhà Collegios, cu᷃̀ các nhà Seminarios: Chu᷃́ Trang:Sach so sang chep cac viec.pdf/220