Việt Nam phong tục/I.1

Văn thư lưu trữ mở Wikisource
Buớc tưới chuyển hướng Bước tới tìm kiếm

THIÊN THỨ NHỨT


NÓI VỀ PHONG-TỤC TRONG GIA-TỘC


I.— CHA MẸ VỚI CON

Cha mẹ. — Hai tiếng cha mẹ, nước ta mỗi nơi mỗi gọi cũng hơi khác nhau: Nơi thì gọi là Bố là Đẻ, nơi thì gọi là Thầy là U. Về đường ngược (Hưng-Hóa) thì gọi là Mệ là Bầm, về đường trong thì gọi là Cha là Bụ. Nam-kỳ thì gọi cha là Tía, gọi mẹ là Má. Ở đây bây giờ lại nhiều người cho con gọi cha là Ba, gọi mẹ là Me. Còn các nhà hiếm hoi thì chẳng cứ gì, người thì cho con gọi là Chú-Thím, người thì cho con gọi là Anh-Chị, Cậu-Mợ... Ngày xưa lại có tiếng gọi mẹ là Cái nữa, tiếng ấy thì bây giờ không đâu dùng.

Sinh con. — Đàn bà có mang, ai cũng muốn sinh con trai mà ít người muốn sinh con gái. Hàng xóm bà con nghe thấy sinh con trai thì mừng. Trong khi có mang, váng đầu đau mình gọi là ốm nghén; hay thèm ăn của chua của chát, gọi là ăn rở. Đến lúc sinh sản, mời bà tấm đến đỡ, con xổ ra rồi thì cắt rốn chôn nhau. Chôn phải sâu, nếu chôn nông thì con hay trớ; mà phải tránh chỗ giọt tranh, kẻo về sau con chốc đầu toét mắt.

Người mẹ thì phải kiêng khem gió máy, phải nằm than. Ăn cơm chỉ ăn muối trắng hấp hay là nước mắm chưng, vài ba hôm mới dám ăn đến thịt. Đầy cữ (con trai bẩy ngày, con gái chín ngày) xông muối xoa nghệ rồi mới ra đến ngoài.

Nhà nghèo nuôi con lấy, nhà giầu nuôi vú cho con. Có người cho vú đem con về nhà nuôi. Cho bú độ ba bốn tháng thì cho ăn cơm, và vẫn còn cho bú đến 3, 4 tuổi mới thôi.

Con nhà nào ba tháng biết lẫy, bảy tháng biết bò, chín tháng biết lò cò chạy chơi, là hợp vào ca, thì dễ nuôi mà mai sau làm nên người.

Tục ta hỏi thăm nhau đẻ con trai hay con gái, người có chữ thường nói lộng-chương hay là lộng-ngõa (nghĩa là chơi ngọc hay chơi ngói). Điều ấy do ở Kinh Thi: Sinh con trai thì quí hóa mà cho chơi bằng hạt ngọc, sinh con gái thì khinh bỉ mà cho chơi bằng hòn ngói. Lại có người hỏi huyền hồ hay là huyền cân (nghĩa là treo cung hay là treo khăn mặt). Điều ấy cũng do tục Tàu: Đẻ con trai treo cái cung ngoài cửa, mà đẻ con gái thì treo cái khăn mặt. Ta dùng điển mà hỏi thăm, chớ không có tục ấy.

Cúng mụ. — Trong sách « Bắc-Hộ-Lục » có hỏi rằng: Tục Lĩnh-Nam nhà giàu đẻ được con 3 ngày hoặc đầy tháng, thì tắm cho con, làm một bữa tiệc, gọi là đoàn-du-phạn (nghĩa là bữa cơm tròn trặn trơn tru). Sách « Vân-Đài Loại-Ngữ » của ông Lê-Quí-Đôn thì nói rằng: Tục nước ta, đẻ con được 3 ngày, làm vài mâm cỗ cúng mụ. Đến hôm đầy tháng, hôm 100 ngày, hôm đầy tuổi tôi, đều có làm cỗ cúng gia-tiên, bày tiệc ăn mừng. Bà con, người quen thuộc dùng thơ, câu đối, đồ chơi, đồ quần áo trẻ để mừng nhau. Mà nhất là tiệc trăm ngày và tiệc đầy tuổi tôi to hơn cả.

Cứ như tục thành phố Hà-Nội bây giờ thì đẻ con ra đầy cử, đầy tháng, đầy tuổi tôi, mới làm cỗ cúng mụ.

Trong lễ cúng thì dùng 12 đôi hài, 12 miếng trầu, cua, ốc, nham, bánh đúc, vân vân... Vì ta tin rằng có 12 bà mụ nặn ra người.

Thử con. — Tàu có tục để con đầy một năm thì làm một tiệc thử con. Hôm ấy tắm rửa cho con sạch sẽ, mặc quần áo mới, rồi thì con trai bầy đồ cung tên, bút, giấy; con gái thì bầy đồ kim, chỉ, dao, kéo. Lại bầy những đồ chơi quí báu ở trước mặt đứa trẻ để nghiệm xem nó tham liêm ngu trí làm sao, chữ gọi là tiệc « thí nhi » (thử trẻ). Các nhà đại gia ở ta, cũng theo dùng tục ấy nhưng chỉ bầy ít món đồ ấn-triện, cung tên, bút mực, cày bừa, gọi là trong bốn món văn, vũ, canh, độc, để nghiệm đứa trẻ mai sau làm nghề gì mà thôi.

Thuật kiêng cữ. — Con nhà nào sinh phải giờ quan-sát hay là giờ kim-xà thiết-tỏa, sợ mai sau khó nuôi thì cũng đổi giờ. Nhà nào sinh con muộn màng, sợ khó nuôi thì làm lễ bán cửa tĩnh hoặc cửa chùa nào cho làm con Thánh con Phật gọi là bán khoán. Bán cho cửa tĩnh thờ Đức Thánh Trần, thì đổi họ gọi là họ Trần, bán cho cửa chùa thì đổi họ gọi là họ Mâu, đến 12 tuổi mới làm lễ mà chuộc về làm con mình.

Đưa con cho người khác bế, không được đưa qua cửa, sợ mai sau nó đi ăn cắp ăn trộm, ẵm con đi đâu, phải bôi ít lọ chảo lên trán, hoặc cầm con dao, cái kéo hay là chiếc đũa đi theo, kẻo sợ người ta quở quang.

Con hay khóc đêm, gọi là dạ-đề, thì mượn một người khác họ lấy cái cọc chuồng lợn ném xuống gầm giường thì khỏi khóc. Có người lạ vào, con khóc mãi không thôi thì lấy một bó lửa ném vào trước mặt người ấy thì con thôi khóc.

Con ngủ lì không dậy, lấy vài cái tóc mai của người ngoài phẩy vào miệng đứa trẻ thì khỏi.

Con hay trớ, lấy nước lòng đò cho uống thì khỏi.

Con nấc, lấy ngọn lá trầu dán vào chỗ trán cho nó.

Con ngã giật mình, luộc một cái trứng gà, con trai thì cắt làm bảy miếng, con gái thì cắt làm chín miếng, và 7 hay là 9 nắm cơm, hú vía cho nó rồi cho nó ăn thì nó khỏi sợ.

Con đau bụng khóc lắm, mượn người nhổ bão (nhổ cục tóc trên đầu) cho mẹ nó thì khỏi.

Con chơi phải chỗ cỏ ngứa nổi mần tịt cả mình mẩy, gọi là ma tịt, thì trải một cái nón mê, tế 7 hoặc 9 miếng trầu lá-lốt cúng ông Cầu bà Quán cho nó thì khỏi.

Con lên đậu, ngoài cửa ngõ treo một bó vàng và trồng một cây lá-ráy vào một cái nồi đất ở trước cửa, hoặc cài một cành kinh-giới để giữ cho con được bình yên.

Con hắt hơi, thì nói: « Sống lâu! trăm tuổi! già đầu! thượng thọ! » để chúc thọ cho con.

Con quặt quà quạt quẹo thì bế đứa con đưa qua cái săng người già chết thì nó được sống lâu.

Cách đặt tên. — Con mới sinh ra thì thường gọi là thằng đỏ, con đỏ, ở về nhà quê thì thường gọi là thằng cu, con đĩ, ở về vùng Thanh-Nghệ thì thường gọi là thằng cò, cái hĩm, chớ không mấy người mới sinh ra đã đặt tên ngay như lối Âu-châu. Cách độ một vài năm mới đặt tên ấy, hay lấy vần hoặc lấy nghĩa gần nhau với tên cha mẹ mà đặt. Ví dụ, cha mẹ là Lần thì đặt là Thần, cha mẹ là Nhăng thì con đặt là Nhố, hoặc cha mẹ là Đào thì con đặt là Mận, cha mẹ là Sung thì con đặt là Vả, v.v... Kẻ hiếm hoi thì thường lấy tên xấu-xí mà đặt cho con, như gọi là thằng Cún (con chó Cún), thằng Đực (chó đực), v.v... Nhà có học thì thường kiếm những tên đẹp đẽ mà đặt cho con, mà nhứt là hay tìm từng bộ chữ nho. Ví như người thì dùng toàn một bộ chữ Ngọc như anh là Hoàng, thì em là Hành, là Cư, là Vũ; người thì dùng toàn một bộ chữ Thủy như anh là Giang thì em là Hoài, là Hà, là Tế, v.v...

Cho con đi học. — Nhà nho gia con độ 5, 6 tuổi, nhà thường dân con độ 11, 12 tuổi thì cho đi học. Người biết chữ thì dạy lấy, hoặc mời ông thầy trong nhà cho con học, hoặc cho đi học ông Thầy trong làng. Lúc mới học phải biện lễ trầu rượu hoặc con gà ván xôi, để ông Thầy làm lễ Thánh-sư, rồi dạy vỡ lòng cho dăm ba chữ hoặc bảy tám chữ, dần dần mới lại kén Thầy mà học rộng mãi ra. Con gái thì ít người cho đi học, mà có cho đi học, đủ biên sổ sách và biết tính toán mà thôi. Về phần nhà nghèo thì con lên 7, 8 tuổi, còn phải ở nhà bồng bế em, làm đỡ cho cha mẹ, 9, 10 tuổi đã phải tập nghề làm ăn, không mấy nhà cho đi học.

Lo lắng cho con. — Con độ 14, 15 tuổi trở lên, cha mẹ đã đem lòng lo bề gia-thất, con trai thì mong dựng vợ, con gái thì mong gả chồng. Xong việc vợ chồng thì lo đến cách lập thân cho con, ngần nào lo phường lo trưởng, lo nhiêu lo xã, cho con bằng mặt với làng nước; ngần nào lo sinh cơ lập nghiệp cho con mai sau có chỗ nương nhờ. Nước ta lắm người đẻ nhiều con, thì phải lo hết con nầy đến con khác, có người lo cả đời chưa hết.

Xét cái tục ta, sinh con ra ai cũng biết thương, biết mến, biết chăm chỉ nuôi nấng, dạy dỗ cho con nên người, nâng như nâng trứng, hứng như hứng hoa, thực là hết lòng hết dạ. Loài người cũng nhờ tính ấy mà bảo tồn được chủng loại cho mỗi ngày một sinh sôi nẩy nở thêm thì lòng nhân từ ấy rất là hay lắm. Nhưng chỉ hiềm ta khi xưa chưa hiểu các vệ-sinh trong khi sinh sản, nào nằm than, uống nước tiểu, rất là một cách làm cho sinh bịnh, không trách đàn bà ta nhiều người hay sinh ra hậu sản mà ốm mòn. Đến lúc nuôi con, thì lại hay tin những điều nhảm nhí không có bậc triết-học nào mà triết hết được những sự huyền hồ ấy. Cho đi học, không có qui củ cách thức nào, còn phần nhiều thì học năm mười năm mà dốt vẫn hoàn dốt, cho nên trong nước một trăm người mới được một hai người biết chữ, cũng chỉ có vài cách dạy không tinh diệu đấy thôi.

Đến lúc con lớn thì lại lo thay cho con quá. Mà nào lo có ra lo, lo những ngôi thứ trong làng, lo những danh phận vô-ích. Chớ nào có lo cho con nên một bậc người gì, hay là thành được một nghề gì đâu. Cái lo lắng ấy, hẳn sinh ra lười biếng, hay ăn chơi. Cho nên lắm người đời cha mẹ hàn gắn chắt chiu, làm nên giàu có, mà đến đời con thì chỉ ăn chơi chỉ phá, chẳng bao lâu mà lại hết nhẵn như không.

Cứ như tục Âu-châu, khi sinh sản có bà đỡ cô đỡ chuyên môn để đỡ, có thuốc có thang, ăn uống sạch sẽ.

Khi còn thơ ấu, nuôi nấng có điều có độ, từ lúc cho bú, lúc cho ngủ, lúc cho chơi cũng có thì giờ, thực là hợp với cách vệ sinh. Khi biết đọc thì cho vào trường học, dạy dỗ có thứ tự, có khuôn phép. Đến lúc khôn lớn mặc ý cho mà lập thân không cần gì phải lo lắng thay cho nữa. Bởi vậy con ít tật bịnh, mà nhiều người thông thái; lại gây cái tính tự lập cho con.

Ít lâu nay cũng đã nhiều người nhiễm theo thói Âu-châu, trong cách sinh-sản, nuôi nấng, cũng đã đổi bỏ thói cũ, có lẽ về sau cũng theo nhau mà đổi được.